พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ · มหาวรรค
หิริสูตร เล่ม ๒๓
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในมหาวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย สัตตกนิบาต วรรคที่ไม่สงเคราะห์เข้าในปัณณาสก์ มหาวรรค หิริสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๓)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๓ หน้า ๑๓๖–๑๓๗
๗. มหาวรรค
๑. หิโรตตัปปสูตร
ว่าด้วยผลแห่งความมีและไม่มีหิริโอตตัปปะ
{๖๒} [๖๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อหิริและโอตตัปปะไม่มี อินทรียสังวร (ความสำรวมอินทรีย์) ของบุคคลผู้มีหิริและโอตตัปปะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่ออินทรียสังวรไม่มี ศีลของบุคคลผู้มีอินทรียสังวรวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อศีลไม่มี สัมมาสมาธิของบุคคลผู้มีศีลวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อสัมมาสมาธิไม่มี ยถาภูตญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีสัมมาสมาธิวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะไม่มี นิพพิทาและวิราคะ ของบุคคลผู้มียถาภูตญาณทัสสนะวิบัติแล้ว ชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เมื่อนิพพิทาและวิราคะไม่มี วิมุตติญาณทัสสนะ ของบุคคลผู้มีนิพพิทาและวิราคะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว เหมือนต้นไม้ที่มีกิ่งและใบวิบัติเสียแล้ว กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดีของต้นไม้นั้นย่อมถึงความบริบูรณ์ไม่ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลายเมื่อหิริและโอตตัปปะไม่มี อินทรียสังวรของบุคคลผู้มีหิริและโอตตัปปะวิบัติ
- ๑ยถาภูตญาณทัสสนะหมายถึงความรู้เห็นสังขารธรรมตามสภาพความเป็นจริง จัดเป็นตรุณวิปัสสนา คือ วิปัสสนาญาณอ่อนหรือขั้นพื้นฐานที่เริ่มต้นจากนามรูปปริจเฉทญาณ (ญาณที่กำหนดจำแนก รู้นามและรูป) อันเป็นปัจจัยแห่งพลววิปัสสนา (สํ.นิ.อ.๖๒,องฺ.ปญฺจก.อ.๗,องฺ.ฉกฺก.อ.๑๒๙,องฺ.สตฺ ตก.อ. ๑๙๘)
- ๒นิพพิทาและวิราคะ ในที่นี้ นิพพิทา ความเบื่อหน่าย จัดเป็นพลววิปัสสนา คือวิปัสสนาที่กล้าแข็ง โดยคำนึงเห็นโทษในสังขารธรรมด้วยความเบื่อหน่ายแล้วคิดจะพ้นไปเสีย วิราคะ ภาวะที่จิต ปราศจากความกำหนัด ได้แก่ อริยมรรค (นัย องฺ.ปญฺจก.อ. ๗, องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๒๙, องฺ.สตฺตก.อ.๑๙๘)
- ๓วิมุตติญาณทัสสนะ ในที่นี้ วิมุตติ ความหลุดพ้น หมายถึงอรหัตตผล ญาณทัสสนะ ความรู้ความ เห็นว่าหลุดพ้น หมายถึงปัจจเวกขณญาณ (องฺ.ปญฺจก.อ. ๗, องฺ.ฉกฺก.อ. ๑๒๙, องฺ.สตฺตก.อ. ๑๙๘)
แล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว ... วิมุตติญาณทัสสนะของบุคคลผู้มีนิพพิทา และวิราคะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อหิริและโอตตัปปะมีอยู่ อินทรียสังวรของบุคคล ผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่ออินทรียสังวรมีอยู่ ศีลของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรียสังวรย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อศีลมีอยู่ สัมมาสมาธิของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีลย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วย สัมมาสมาธิย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทาและวิราคะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยยถาภูตญาณทัสสนะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุ ปัจจัย เมื่อนิพพิทาและวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยนิพพิทาและวิราคะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนต้นไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและใบ กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดี ของต้นไม้นั้นย่อมถึงความสมบูรณ์ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อหิริและโอตตัปปะมีอยู่ อินทรียสังวรของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยหิริ และโอตตัปปะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่ออินทรียสังวรมีอยู่ ... วิมุตติ ญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยนิพพิทาและวิราคะ ย่อมสมบูรณ์ ด้วยเหตุปัจจัย”
๒. สัตตสุริยสูตร
ว่าด้วยสมัยที่มีดวงอาทิตย์ ๗ ดวง
{๖๓} [๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อัมพปาลีวัน ใกล้พระนครเวสาลี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน
จบ หิริสูตร