ธัมมัญญูสูตร เล่ม ๒๓

ปัจจันตนครของพระราชามีการสะสมงา ถั่วเขียว ถั่วเหลือง และอปรัณชาติ ไว้มากเพื่อความอุ่นใจ ไม่สะดุ้งกลัว เพื่ออยู่เป็นสุขแห่งชนภายในและเพื่อป้องกันอันตรายภายนอกฉะนั้น (๓)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มี สติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ เพื่อความอุ่นใจ ไม่สะดุ้งกลัว เพื่ออยู่เป็นสุขแห่งตน และเพื่อหยั่งลงสู่นิพพาน เหมือนในปัจจันตนครของพระราชามีการสะสมเภสัชไว้มาก คือ เนยใส เนยข้น นํ้ามัน นํ้าผึ้ง นํ้าอ้อย เกลือ เพื่อความอุ่นใจ ไม่สะดุ้งกลัว เพื่ออยู่เป็นสุขแห่งชนภายในและเพื่อป้องกันอันตรายภายนอกฉะนั้น (๔)อริยสาวกเป็นผู้ได้ฌาน ๔ เหล่านี้ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใด อริยสาวกประกอบพร้อมด้วยสัทธรรม ๗ ประการนี้ และเป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ในกาลนั้น อริยสาวกนี้แลเราเรียกว่ามารผู้มีใจบาปทำอันตรายไม่ได้”

๔. ธัมมัญญูสูตร

ว่าด้วยสัปปุริสธรรม ๗ ประการ

{๖๕} [๖๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการเป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า ธรรม ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) เป็นธัมมัญญู รู้จักธรรม (๒) เป็นอัตถัญญู รู้จักอรรถ

(๓) เป็นอัตตัญญู รู้จักตน (๔) เป็นมัตตัญญู รู้จักประมาณ

(๕) เป็นกาลัญญู รู้จักกาล (๖) เป็นปริสัญญู รู้จักชุมชน

(๗) เป็นปุคคลปโรปรัญญู รู้จักบุคคล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นธัมมัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตะ เวทัลละ หากภิกษุไม่รู้จักธรรม คือ สุตตะ ... เวทัลละ เราก็ไม่เรียกว่าเป็นธัมมัญญู แต่เพราะภิกษุรู้จักธรรม คือ สุตตะ ... เวทัลละ ฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นธัมมัญญู ภิกษุเป็นธัมมัญญูอย่างนี้ (๑)ก็ภิกษุเป็นอัตถัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้เนื้อความแห่ง ภาษิตนั้น ๆ นั้นแลว่า ‘นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่ง ภาษิตนี้’ หากภิกษุไม่พึงรู้เนื้อความแห่งภาษิตนั้น ๆ ว่า ‘นี้เป็นเนื้อความแห่ง

ภาษิตนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้’ เราก็ไม่เรียกว่าเป็นอัตถัญญู แต่เพราะภิกษุรู้เนื้อความแห่งภาษิตนั้น ๆ นั่นแลว่า ‘นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นเนื้อความแห่งภาษิตนี้’ ฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นอัตถัญญู ภิกษุเป็น ธัมมัญญู อัตถัญญูอย่างนี้ (๒)

ก็ภิกษุเป็นอัตตัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้จักตนว่า ‘เราเป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่านี้’ ถ้าภิกษุไม่พึงรู้จักตนว่า ‘เราเป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่านี้’ เราก็ไม่เรียกว่าเป็นอัตตัญญู แต่เพราะภิกษุรู้จักตนว่า ‘เราเป็นผู้มีศรัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา ปฏิภาณเท่านี้’ ฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นอัตตัญญู ภิกษุเป็น ธัมมัญญู อัตถัญญู อัตตัญญูอย่างนี้ (๓)

ก็ภิกษุเป็นมัตตัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้จักประมาณในการรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร หากภิกษุไม่พึงรู้จักประมาณในการรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัช บริขาร เราก็ไม่เรียกว่าเป็นมัตตัญญู แต่เพราะภิกษุรู้จักประมาณในการรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นมัตตัญญู ภิกษุเป็นธัมมัญญู อัตถัญญู อัตตัญญู มัตตัญญู อย่างนี้ (๔)ก็ภิกษุเป็นกาลัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้จักกาลเวลาว่า ‘นี้เป็นเวลาเรียน นี้เป็นเวลาสอบถาม นี้เป็นเวลาประกอบความเพียร นี้เป็นเวลาปลีกตัวเร้นอยู่’ หากภิกษุไม่รู้จักกาลเวลาว่า ‘นี้เป็นเวลาเรียน นี้เป็นเวลาสอบถาม นี้เป็นเวลาประกอบความเพียร นี้เป็นเวลาปลีกตัวเร้นอยู่’ เราก็ไม่เรียกว่าเป็นกาลัญญู แต่เพราะภิกษุรู้จักกาลเวลาว่า ‘นี้เป็นเวลาเรียน นี้เป็นเวลาสอบถาม นี้เป็นเวลาประกอบความเพียร นี้เป็นเวลาปลีกตัวเร้นอยู่’ ฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นกาลัญญู ภิกษุเป็นธัมมัญญู อัตถัญญู อัตตัญญู มัตตัญญู กาลัญญูอย่างนี้ (๕)

ก็ภิกษุเป็นปริสัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้จักบริษัทว่า ‘นี้เป็นขัตติยบริษัท นี้เป็นพราหมณบริษัท นี้เป็นคฤหบดีบริษัท นี้เป็นสมณบริษัท ในบริษัทนั้นเราพึงเข้าไปหาอย่างนี้ พึงยืนอย่างนี้ พึงทำอย่างนี้ พึงนั่งอย่างนี้ พึงพูดอย่างนี้ พึงนิ่งอย่างนี้’ หากภิกษุไม่รู้จักบริษัทว่า ‘นี้เป็น ขัตติยบริษัท ... พึงนิ่งอย่างนี้’ เราก็ไม่เรียกว่าเป็นปริสัญญู แต่เพราะภิกษุรู้จักบริษัทว่า ‘นี้เป็นขัตติยบริษัท ... พึงนิ่งอย่างนี้’ ฉะนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นปริสัญญู ภิกษุ เป็นธัมมัญญู อัตถัญญู อัตตัญญู มัตตัญญู กาลัญญู ปริสัญญูอย่างนี้ (๖)ก็ภิกษุเป็นปุคคลปโรปรัญญูอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้รู้จัก บุคคลโดยสองส่วน บุคคลมี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งต้องการเห็นพระอริยะ ประเภทหนึ่งไม่ต้องการเห็นพระอริยะ บุคคลที่ไม่ต้องการเห็นพระอริยะพึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่ต้องการเห็นพระอริยะพึงได้รับความสรรเสริญด้วยเหตุนั้น ๆ

บุคคลที่ต้องการเห็นพระอริยะก็มี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งต้องการจะฟังสัทธรรม ประเภทหนึ่งไม่ต้องการจะฟังสัทธรรม บุคคลที่ไม่ต้องการฟังสัทธรรมพึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่ต้องการฟังสัทธรรมพึงได้รับความสรรเสริญด้วยเหตุนั้น ๆ

บุคคลที่ต้องการฟังสัทธรรมก็มี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งตั้งใจฟังธรรม ประเภทหนึ่งไม่ตั้งใจฟังธรรม บุคคลที่ไม่ตั้งใจฟังธรรมพึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่ตั้งใจฟังธรรมพึงได้รับความสรรเสริญด้วยเหตุนั้น ๆ

บุคคลที่ตั้งใจฟังธรรมก็มี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งฟังแล้วทรงจำธรรมไว้ ประเภทหนึ่งฟังแล้วไม่ทรงจำธรรมไว้ บุคคลที่ฟังแล้วไม่ทรงจำธรรมไว้พึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่ฟังแล้วทรงจำธรรมไว้พึงได้รับความสรรเสริญด้วยเหตุนั้น ๆ

บุคคลที่ฟังแล้วทรงจำธรรมไว้ก็มี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งพิจารณา เนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้ ประเภทหนึ่งไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้ บุคคลที่ไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้พึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้พึงได้รับความสรรเสริญด้วยเหตุนั้น ๆบุคคลที่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้ก็มี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งรู้อรรถรู้ธรรมแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ประเภทหนึ่งรู้อรรถรู้ธรรมแล้วไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม บุคคลที่รู้อรรถรู้ธรรมแล้วไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมพึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่รู้อรรถรู้ธรรมแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมพึงได้รับความสรรเสริญด้วยเหตุนั้น

ๆบุคคลที่รู้อรรถรู้ธรรมแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมก็มี ๒ ประเภท คือ ประเภทหนึ่งปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ประเภทหนึ่งปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น บุคคลที่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นพึงถูกตำหนิด้วยเหตุนั้น ๆ บุคคลที่ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น พึงได้รับความสรรเสริญด้วย เหตุนั้น ๆดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้จักบุคคลโดยสองส่วนฉะนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นปุคคลปโรปรัญญูอย่างนี้แล (๗)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๗ ประการนี้แล เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ ... เป็นเนื้อนาบุญของชาวโลกที่ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า”

๕. ปาริฉัตตกสูตร

ว่าด้วยอริยสาวกที่เปรียบกับต้นปาริชาติ

{๖๖} [๖๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์มีใบเหลือง สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจว่า ‘เวลานี้ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์มีใบเหลือง ไม่นานนักก็จักผลัดใบ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์ผลัดใบ สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจว่า ‘เวลานี้ ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์กำลังผลัดใบ ไม่นานนัก ก็จักผลิดอกออกใบ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์ผลิดอกออกใบ สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจว่า ‘เวลานี้ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ผลิดอกออกใบแล้ว ไม่นานนักก็จักเป็นดอกเป็นใบ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์เป็นดอกเป็นใบแล้ว

สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจว่า ‘เวลานี้ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์เป็นดอกเป็นใบแล้ว ไม่นานนักก็จักเป็นดอกตูม’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์เป็นดอกตูมแล้ว สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจว่า ‘เวลานี้ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ออกดอกตูมแล้ว ไม่นานนักก็จักเริ่มแย้ม’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์เริ่มแย้มแล้ว สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจว่า ‘เวลานี้ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์เริ่มแย้มแล้ว ไม่นานนักก็จักบานเต็มที่’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใด ต้นปาริฉัตตกพฤกษ์ของเทวดาชั้นดาวดึงส์บานเต็มที่แล้ว สมัยนั้น เทวดาชั้นดาวดึงส์ย่อมพากันดีใจ อิ่มเอมพรั่งพร้อม ปรนเปรอตนด้วยเบญจกามคุณอยู่ตลอดระยะ ๔ เดือนทิพย์ ที่ควงแห่งต้นปาริฉัตตกพฤกษ์