อาชินสูตร เล่ม ๒๔

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสังกัปปะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสังกัปปะ เป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาสังกัปปะเป็น ปัจจัยเกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาสังกัปปะเป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวาจาเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวาจาเป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาวาจาเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาวาจา เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

มิจฉากัมมันตะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมากัมมันตะ เป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉากัมมันตะ เป็น ปัจจัยเกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมา กัมมันตะ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาอาชีวะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาอาชีวะ เป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาอาชีวะเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาอาชีวะ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวายามะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

สัมมาวายามะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาวายามะเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาวายามะ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสติเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสติเป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาสติเป็นปัจจัยเกิดขึ้น นี้ เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาสติเป็นปัจจัยถึง ความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์-------------------------------------------------

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสมาธิเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสมาธิเป็น สิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อย ซึ่งมีมิจฉาสมาธิเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาสมาธิ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาญาณะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาญาณะ เป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาญาณะเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาญาณะ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวิมุตติเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

สัมมาวิมุตติเป็น สิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาวิมุตติ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควร ทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์ คำที่ เรากล่าวดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว”

๓. ตติยอธัมมสูตร

ว่าด้วยสิ่งที่เป็นธรรมและไม่เป็นธรรม สูตรที่ ๓

{๑๑๕} [๑๑๕] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่ไม่เป็นธรรม <*> บุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์”

พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้าครั้นตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร

ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นพูดปรึกษากันดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ทั้งหลายทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรม และสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็น ประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้ง สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรม และสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ดังนี้ ยังไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดารก็เสด็จ ลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร ใครหนอแลจะพึงแจกแจงเนื้อความแห่ง

อุเทศ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อไม่ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้ พิสดารได้”ลำดับ นั้น ภิกษุเหล่านั้นมีความเห็นร่วมกันว่า “ท่านพระอานนท์นี้แล เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ท่านพระอานนท์นี้สามารถที่จะแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยย่อไม่ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ อย่ากระนั้นเลย พวกเราควรพากันเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว พึงถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์พยากรณ์แก่พวกเรา อย่างไร พวกเราก็จะทรงจำกันไว้อย่างนั้น”

ลำดับนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกัน ไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า

------------------------------

“ดูก่อนท่านอานนท์ พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม บุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควร ทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ดังนี้ ยังไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดาร ก็เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไป สู่พระวิหาร

ดูก่อนท่านผู้มีอายุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหลีกไปแล้วไม่นาน พวกกระผมได้พูดปรึกษากันดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่ เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่ เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็น ธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ดังนี้ ยังไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดารก็เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร ใครหนอแลจะพึงแจกแจงเนื้อความ

แห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารนี้ ให้พิสดารได้’ดูก่อนท่านผู้มีอายุ พวกกระผมนั้นได้มีความเห็นร่วมกันว่า ‘ท่านพระ อานนท์นี้แล เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ท่านพระอานนท์นี้สามารถที่จะจำแนกเนื้อความแห่ง อุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ อย่ากระนั้นเลย พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วพึงถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์ ท่าน พระอานนท์พยากรณ์แก่พวกเราอย่างไร ... พวกเราก็จะทรงจำกันไว้อย่างนั้น’ ขอท่านพระอานนท์ช่วยแจกแจงด้วยเถิด”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งมีความต้องการแก่นไม้ เสาะหาแก่นไม้ เที่ยวแสวงหาแก่นไม้อยู่ เมื่อมีต้นไม้ที่มีแก่นยืนต้นอยู่ กลับมองข้ามโคนต้นและลำต้นเสีย เข้าใจไปว่าจะหาแก่นได้ที่กิ่งและใบ ฉันใด ข้ออุปมัยนี้ก็ฉันนั้น เมื่อพระศาสดาทรงปรากฏอยู่ ต่อหน้าท่านทั้งหลาย แต่ท่านทั้งหลายกลับมองข้ามพระองค์ไปเสีย แล้วมา เข้าใจว่าเนื้อความนี้จะสอบถามได้ที่ผม ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็พระผู้มีพระ ภาคเจ้านั้นทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น ทรงมีพระจักษุ ทรงมีพระญาณ ทรงเป็นธรรม เป็นพรหม เป็นผู้เผยแผ่ เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้ขยายเนื้อความ

เป็นผู้ประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็นพระตถาคต และเวลานี้ก็เป็นเวลาอันสมควรที่ท่านทั้งหลาย พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระองค์ทรงพยากรณ์แก่พวกท่านอย่างใด พวกท่านพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”ภิกษุเหล่านั้นได้กล่าวตอบว่า ‘ท่านอานนท์ แท้จริงพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น ทรงมีพระจักษุ มีพระญาณ ทรงเป็นธรรม เป็นพรหม เป็นผู้เผยแผ่ เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้ขยายเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตธรรม เป็นเจ้าของแห่งธรรม เป็นพระตถาคต และเวลานี้ก็ เป็นเวลาอันสมควรที่พวกกระผมพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระองค์ทรงพยากรณ์อย่างใด พวกกระผมพึงทรงจำข้อนั้นไว้ อย่างนั้นก็จริงอยู่แล แต่ว่าท่านอานนท์เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ทั้งท่านอานนท์เองก็สามารถที่จะแจกแจงเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้ โดยย่อไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารให้พิสดารได้ ขอท่านอานนท์จงชี้แจงเถิด อย่าทำความหนักใจเลย”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี ผมจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่าน พระอานนท์แล้ว ท่านพระอานนท์ก็ได้กล่าวว่า

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายทรงแสดงอุเทศโดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม บุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ดังนี้ ไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดาร เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็ในอุเทศนั้น สิ่งที่ไม่เป็นธรรมเป็นไฉน สิ่งที่เป็นธรรมเป็นไฉน สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เป็นไฉน และสิ่งที่เป็นประโยชน์เป็นไฉนดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มิจฉาทิฏฐิเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาทิฏฐิเป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาทิฏฐิ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาสังกัปปะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสังกัปปะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาวาจาเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวาจาเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉากัมมันตะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมา กัมมันตะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาอาชีวะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาอาชีวะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาวายามะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวายามะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาสติเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสติเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาสมาธิเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสมาธิเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาญาณะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาญาณะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มิจฉาวิมุตติเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวิมุตติเป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาวิมุตติ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบรบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายทรงแสดงอุเทศโดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม บุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่ง ที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ดังนี้ ยังไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดาร ก็เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมรู้เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อ ไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดารนี้ได้โดยพิสดารด้วยประการอย่างนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็แลเมื่อท่านทั้งหลายปรารถนาก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่พวกท่านอย่างใด พวกท่านพึงทรงจำข้อนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์แล้วชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่าน พระอานนท์แล้วลุกจากอาสนะ ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ กราบทูลดังนี้ว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศโดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็น ประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์’ ดังนี้ ยังไม่ทรงแจกแจงโดยพิสดาร ก็เสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน พวกข้าพระองค์ได้พูดปรึกษากันว่า ‘ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็น ประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้ง สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรม และสิ่งที่เป็นประโยชน์ ดังนี้ ยังไม่ทรงแจกแจงเนื้อความโดยพิสดาร ก็เสด็จ ลุกจากอาสนะเข้าไปสู่พระวิหาร ใครหนอแลจะพึงแจกแจงเนื้อความแห่ง อุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงโดยย่อไม่ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้ พิสดารได้’ ดังนี้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้มีความเห็นร่วมกันว่า ‘ท่าน พระอานนท์นี้แลเป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญไว้ และเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องกันแล้ว ท่านพระอานนท์นี้สามารถที่จะแจกแจง เนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วโดยย่อไม่ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ อย่ากระนั้นเลย พวกเราควรพากันเข้าไปหาท่าน

พระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วพึงถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์ ท่าน พระอานนท์พยากรณ์แก่พวกเราอย่างไร พวกเราก็จะทรงจำกันไว้อย่างนั้น’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลำดับนั้นแล พวกข้าพระองค์ได้พากันเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามเนื้อความนั้นกะท่านพระอานนท์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์ได้แจกแจงเนื้อความด้วยดีแก่พวก ข้าพระองค์ด้วยอาการเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้แล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต มีปัญญามาก แม้หากว่าเธอทั้งหลายจะพึงเข้ามาหาเราแล้วถามเนื้อความอันนั้น ถึงเราเองก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้นเหมือนอย่างที่ อานนท์พยากรณ์แล้วนั่นแหละ นั่นเป็นเนื้อความของอุเทศนั้น และเธอทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนี้เถิด”

๔. อชิตสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งความเป็นบัณฑิต

[๑๑๖] ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อว่าอชิตะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระโคดมผู้เจริญ เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ของพวก ข้าพเจ้ามีชื่อว่าปัณฑิตะเพราะคิดจิตตุปบาทได้ ๕๐๐ ซึ่งเป็นเหตุให้พวก อัญเดียรถีย์ที่ถูกซักถามแล้วย่อมรู้ว่าถูกซักถามแล้ว”ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจำเหตุแห่งความเป็นบัณฑิตได้หรือไม่”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เวลานี้เป็นเวลาที่สมควรแล้ว ข้าแต่พระสุคตเจ้า เวลานี้เป็นเวลาที่สมควรแล้ว ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะพึงทรงภาษิต ภิกษุทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระผู้มี พระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำกันไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมข่มขี่บีบคั้นวาทะที่ไม่เป็นธรรมได้ด้วยวาทะที่ไม่เป็นธรรม และทำให้บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรม ยินดีได้ด้วยวาทะอันไม่เป็นธรรม บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมส่ง เสียงเอ็ดอึงเซ็งแซ่เพราะวาทะอันไม่เป็นธรรมนั้นว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ’อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมข่มขี่บีบคั้นวาทะที่เป็น ธรรมได้ด้วยวาทะที่ไม่เป็นธรรม และทำให้บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรมยินดี ได้ด้วยวาทะอันไม่เป็นธรรม บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมส่งเสียงเอ็ดอึงเซ็งแซ่เพราะวาทะอันไม่เป็นธรรมนั้นว่า

‘เจ้าข้าเอ๋ย ท่านผู้นี้เป็น บัณฑิตหนอ ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ’อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมข่มขี่บีบคั้นวาทะที่เป็น ธรรมและวาทะที่ไม่เป็นธรรมได้ด้วยวาทะที่ไม่เป็นธรรม และทำให้บริษัทที่ไม่ ประกอบด้วยธรรมยินดีได้ด้วยวาทะที่ไม่เป็นธรรม บริษัทที่ไม่ประกอบด้วย ธรรมนั้นย่อมส่งเสียงเอ็ดอึงเซ็งแซ่เพราะวาทะอันไม่เป็นธรรมนี้ว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ’อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมข่มขี่บีบคั้นวาทะที่ไม่เป็น ธรรมได้ด้วยวาทะที่เป็นธรรม และทำให้บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรมยินดีได้

ด้วยวาทะที่เป็นธรรม บริษัทที่ไม่ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมส่งเสียงเอ็ดอึง เซ็งแซ่เพราะวาทะอันเป็นธรรมนั้นว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ’

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมข่มขี่บีบคั้นวาทะที่เป็น ธรรมได้ด้วยวาทะที่เป็นธรรม และทำให้บริษัทผู้ประกอบด้วยธรรมยินดีได้ ด้วยวาทะที่เป็นธรรม บริษัทผู้ประกอบด้วยธรรมนั้นย่อมส่งเสียงเอ็ดอึงเซ็งแซ่ เพราะวาทะอันเป็นธรรมนั้นว่า ‘เจ้าข้าเอ๋ย ท่านผู้นี้เป็นบัณฑิตหนอ ท่านผู้ นี้เป็นบัณฑิตหนอ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมเป็นไฉน สิ่งที่เป็นธรรมเป็นไฉน สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เป็นไฉน และสิ่งที่เป็นประโยชน์เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาทิฏฐิเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาทิฏฐิเป็นสิ่ง ที่เป็นธรรมอกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัยเกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัยถึง ความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสังกัปปะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสังกัปปะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวาจาเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวาจาเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

--------------------------------------

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉากัมมันตะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมากัมมันตะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาอาชีวะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาอาชีวะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวายามะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวายามะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสติเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาสติเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาสมาธิเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม ความตั้งใจชอบเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาญาณะเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาญาณะเป็นสิ่งที่เป็นธรรม ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิจฉาวิมุตติเป็นสิ่งที่ไม่เป็นธรรม สัมมาวิมุตติเป็นสิ่งที่เป็นธรรม อกุศลธรรมอันเลวทรามไม่น้อยซึ่งมีมิจฉาวิมุตติเป็นปัจจัย เกิดขึ้น นี้เป็นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ และกุศลธรรมไม่น้อยซึ่งมีสัมมาวิมุตติ เป็นปัจจัยถึงความเจริญบริบูรณ์ นี้เป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรมบุคคลควรทราบ สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์บุคคลก็ควรทราบ ครั้นทราบสิ่งที่ไม่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นธรรม ทั้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์และสิ่งที่เป็นประโยชน์ แล้วพึงปฏิบัติตามสิ่งที่เป็นธรรมและสิ่งที่เป็นประโยชน์ คำที่ เรากล่าวดังนี้ เราอาศัยความข้อนี้กล่าวแล้ว”-------------------------------------------------

๕. สคารวสูตร

ว่าด้วยฝั่งนี้และฝั่งโน้น

{๑๑๗} [๑๑๗] ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อว่าสคารวะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นฝั่งนี้ อะไรเป็นฝั่งโน้น ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ มิจฉาทิฏฐิเป็นฝั่งนี้ สัมมาทิฏฐิเป็นฝั่งโน้น มิจฉาสังกัปปะเป็นฝั่งนี้ สัมมาสังกัปปะเป็นฝั่งโน้น มิจฉาวาจาเป็นฝั่งนี้ สัมมาวาจาเป็นฝั่งโน้น มิจฉากัมมันตะ เป็นฝั่งนี้ สัมมากัมมันตะเป็นฝั่งโน้น มิจฉาอาชีวะเป็นฝั่งนี้ สัมมาอาชีวะเป็นฝั่งโน้น มิจฉาวายามะเป็นฝั่งนี้ สัมมาวายามะเป็นฝั่งโน้น มิจฉาสติเป็นฝั่งนี้ สัมมาสติเป็นฝั่งโน้น มิจฉาสมาธิเป็นฝั่งนี้ สัมมาสมาธิเป็นฝั่งโน้น มิจฉาญาณะเป็นฝั่งนี้ สัมมาญาณะเป็นฝั่งโน้น มิจฉาวิมุตติเป็นฝั่งนี้ สัมมาวิมุตติเป็นฝั่งโน้น ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นฝั่งนี้ นี้เป็นฝั่งโน้น”ในหมู่มนุษย์ ชนที่ไปถึงฝั่งนิพพานได้มีน้อย ส่วนหมู่สัตว์นอกนี้เลาะไปตามริมฝั่ง เท่านั้น

ก็เหล่าชนที่ประพฤติตามธรรมในธรรมที่พระสุคตเจ้าตรัสไว้แล้วโดยชอบ จักข้ามบ่วงมฤตยู ที่ข้ามได้ยากถึงฝั่งได้