พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ · เทวทูตวรรค
ราชสูตร ที่ ๒ เล่ม ๒๐
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๗๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในเทวทูตวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ เทวทูตวรรค ราชสูตร ที่ ๒ (ฉบับหลวง เล่ม ๒๐ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๐)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๐ หน้า ๒๒๒–๒๒๔
ว่าด้วยการกล่าวคาถาผิดฐานะและถูกฐานะ
{๔๗๗} [๘๙๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพเมื่อทรงแนะนำเทวดาชั้นดาวดึงส์ ได้ตรัสคาถานี้ในเวลานั้นว่า
แม้นรชนใดพึงเป็นเช่นเรา ก็พึงเข้าจำอุโบสถอัน
ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ตลอดดิถีที่ ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า
๘ ค่ำแห่งปักษ์และตลอดปาฏิหาริยปักษ์ด้วย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คาถานี้แลท้าวสักกะจอมเทพขับผิด ไม่ถูก ภาษิตไว้ผิด ไม่ถูก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าท้าวสักกะจอมเทพยังเป็นผู้ไม่ปราศจากราคะ โทสะ และโมหะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้อรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตน แล้ว
- ๑ตลอดปาฏิหาริยปักษ์ ในที่นี้หมายถึงอุโบสถศีลที่รักษาประจำตลอด ๓ เดือนภายในพรรษา ถ้าไม่สามารถรักษาไว้ตลอด ๓ เดือนเช่นนั้น แม้อุโบสถศีลที่รักษา ๑ เดือนในช่วงระหว่างวันปวารณาทั้งสอง (วันปวารณาต้น คือ วันขึ้น ๑๕ ค่ำเดือน ๑๐ วันปวารณาหลัง คือ วันขึ้น ๑๕ คํ่าเดือน ๑๒) ก็จัดเป็นอุโบสถศีลที่รักษาตลอดปาฏิหาริยปักษ์ ถ้าไม่สามารถรักษาเช่นนี้ แม้อุโบสถศีลที่รักษาไว้ครึ่งเดือนนับแต่วันปวารณาต้น ก็จัดเป็นอุโบสถศีลที่รักษาตลอดปาฏิหาริยปักษ์เหมือนกัน (องฺ.ติก.อ. ๑๓๙) อนึ่ง ในที่บางแห่ง ปาฏิหาริยปักษ์ หรือ ปาฎิหาริกปักษ์ หมายถึงดิถีที่กำหนดเข้าจำอุโบสถเป็นพิเศษในวันที่ ๗ ที่ ๑๓ ค่ำแห่งปักษ์เพื่อรับวันอุโบสถจริง และในวันที่ ๙ วันขึ้น-แรม ๑ ค่ำแห่งปักษ์เพื่อส่งวันอุโบสถจริง หรือกำหนดเข้าจำอุโบสถเป็นประจำตลอดครึ่งเดือนก่อนถึงวันปวารณาเพื่อส่งวันเข้าพรรษา (สํ.ส.อ. ๒๙๑)
- ๒อรหันตขีณาสพ หมายถึงเป็นพระอริยบุคคลชั้นสูงสุดในพระพุทธศาสนา คำว่า อรหันต์ มีความหมาย ๕ อย่าง คือ (๑) ผู้ไกลจากกิเลสโดยสิ้นเชิง (๒) ผู้ทำลายข้าศึกคือกิเลสได้หมดสิ้น (๓) ผู้หักกงกำแห่งการเวียนว่ายตายเกิดได้เด็ดขาด (๔) ผู้ควรรับทักษิณาอย่างยิ่ง (๕) ผู้ไม่มีที่ลับในการทำบาป คำว่า ขีณาสพ แปลว่าผู้เนอาสวะแล้ว หมายถึงละกิเลสที่ชื่อว่าอาสวะ (กิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดาน) ๔ อย่าง คือ กามาสวะ อาสวะคือกาม ภวาสวะ อาสวะคือภพ ทิฏฐาสวะ อาสวะคือทิฏฐิ และอวิชชาสวะ อาสวะคืออวิชชา ได้เด็ดขาดแล้ว (นัย วิ.อ. ๑/๑๐๓, ที.ปา.อ. ๔๘, ม.มู.อ. ๑/๔๖-๔๗, สํ.ส.อ. ๑๓๑)
โดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นจึงควรที่จะกล่าวว่า
แม้นรชนใดพึงเป็นเช่นเรา ก็พึงเข้าจำอุโบสถอัน
ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ตลอดดิถีที่ ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า
๘ คํ่าแห่งปักษ์และตลอดปาฏิหาริยปักษ์ด้วย
ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าภิกษุนั้นเป็นผู้ปราศจากราคะ โทสะและโมหะ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพเมื่อทรง แนะนำเทวดาชั้นดาวดึงส์ ได้ตรัสคาถานี้ในเวลานั้นว่า
- ๓อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว หมายถึงอยู่จบธรรมเป็นเครื่องอยู่ร่วมกับครู ธรรมเป็นเครื่องอยู่อันเลิศ คืออริยมรรค และธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยะ ๑๐ ประการแล้ว (ม.มู.อ. ๑/๔๗)
- ๔มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว หมายถึงเป็นผู้สำเร็จกิจที่เหล่าเสขบุคคลจำต้องทำด้วยอริยมรรค ๔ แล้ว กล่าวคือไม่มีกิจที่ต้องทำเกี่ยวกับการบรรลุภาวะสิ้นทุกข์อีกแล้ว (ม.มู.อ. ๑/๔๗, สํ.ส.อ. ๑๓๑)
- ๕ปลงภาระได้แล้ว หมายถึงเป็นผู้วางภาระ (สิ่งที่ต้องนำพา) ๓ อย่าง คือ ขันธภาระ ภาระคือ เบญจขันธ์ กิเลสภาระ ภาระคือกิเลส และอภิสังขารภาระ ภาระคืออภิสังขาร (ได้แก่ บุญ บาป ฌานสมาบัติ) ลงได้หมดแล้ว (ม.มู.อ. ๑/๔๗, องฺ.ติก.อ. ๑๓๙) อรรถกถาสังยุตตนิกายนี้ เพิ่มอีกหนึ่งภาระ เป็น ๔ คือ กามคุณภาระ ภาระคือกามคุณ ๕ (สํ.ส.อ. ๑๓๑)
- ๖ประโยชน์ตน หมายถึงประโยชน์อย่างยิ่งของตนคือพระอรหัตตผล (ม.มู.อ. ๑/๔๗, สํ.ส.อ. ๑๓๑)
- ๑มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไวในภพหมดสิ้นแล้ว หมายถึงเป็นผู้ละกิเลสที่ชื่อว่าสังโยชน์ ๑๐ อย่าง คือ (๑) กามราคะ ความติดใจในกามคุณ (๒) ปฏิฆะ ความขัดเคืองใจ (๓) มานะ ความสำคัญตน (๔) สักกายทิฏฐิ ความเห็นเป็นเหตุถือตัวถือตน (๕) วิจิกิจฉา ความสงสัย (๖) สีลัพพตปรามาส ความถือมั่นศีลพรต (๗) ภวราคะ ความติดใจอยู่ในภพ (๘) อิสสา ความริษยา (๙) มัจฉริยะ ความตระหนี่ (๑) อวิชชา ความหลงไม่รู้สภาพจริง ได้อย่างเด็ดขาด (ม.มู.อ. ๑/๔๗) สังโยชน์ ๑๐ ในที่นี้เป็นอีกนัยหนึ่ง ซึ่งต่างจากสังโยชน์ในพระบาลีบางแห่ง {ดู ที.ปา. (แปล) ๑๑/๓๑๕/๓๑๒}
- ๒หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ หมายถึงเป็นผู้มีความหลุดพ้น ๒ ประการ คือ หลุดพ้นทางจิต คือ มีภาวะจิตที่หลุดพ้นจากสรรพกิเลสทั้งหลาย และหลุดพ้นทางพระนิพพาน คือมีจิตที่น้อมอยู่ในภาวะนิพพาน จึงชื่อว่าหลุดพ้นแล้วโดยชอบ (ม.มู.อ. ๑/๔๘) อีกนัยหนึ่ง หมายถึงรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้วจึงหลุดพ้นด้วยผลวิมุตติ (สํ.ส.อ. ๑๓๑)
แม้นรชนใดพึงเป็นเช่นเรา ก็พึงเข้าจำอุโบสถอัน
ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ตลอดดิถีที่ ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า
๘ คํ่าแห่งปักษ์และตลอดปาฏิหาริยปักษ์ด้วย
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คาถานี้นั้นแลท้าวสักกะจอมเทพขับผิด ไม่ถูกภาษิตไว้ผิด ไม่ถูก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าท้าวสักกะจอมเทพยังเป็นผู้ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และ อุปายาส เรากล่าวว่ายังไม่พ้นจากทุกข์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้อรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้วโดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว้ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นจึงควรที่จะกล่าวว่า
แม้นรชนใดพึงเป็นเช่นเรา ก็พึงเข้าจำอุโบสถอัน
ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ตลอดดิถีที่ ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า
๘ คํ่าแห่งปักษ์และตลอดปาฏิหาริยปักษ์ด้วย
ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าภิกษุนั้นเป็นผู้พ้นจากชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส เรากล่าวว่าพ้นจากทุกข์แล้ว”
๙. สุขุมาลสูตร
ว่าด้วยสุขุมาลชาติ
{๔๗๘} [๘๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเป็นสุขุมาลชาติ เป็นสุขุมาลชาติอย่างยิ่ง เป็นสุขุมาลชาติโดยส่วนเดียว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่าพระชนก
- ๑สุขุมาลชาติ ในที่นี้หมายถึงผู้ปราศจากความทุกข์ (องฺ.ติก.อ. ๑๔๐)
จบ ราชสูตร ที่ ๒