๓. อิณสูตร เล่ม ๒๒

เขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้ บุคคลนี้ดีกว่าและประณีต กว่าบุคคลที่กล่าวข้างต้นโน้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่ากระแสแห่งธรรม ย่อมดึงบุคคลนี้ออกไป (สู่อริยภูมิ) ใครเล่านอกจากตถาคตจะพึงรู้เหตุนั้น เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้ชอบประมาณในบุคคลและอย่าได้ ถือประมาณในบุคคล เพราะผู้ถือประมาณในบุคคลย่อมขุดความดีเสีย เรา หรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้ดูก่อนอานนท์ ก็มิคสาลาอุบาสิกาผู้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด เป็นสตรีที่รู้ แต่เรื่องสตรีเป็นใครกัน และพระสัมมาสัมพุทธะเป็นใครกันในญาณเครื่อง กำหนดรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๖ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

ดูก่อนอานนท์ ปุราณะเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นใด อิสิทัตตะก็ เป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นนั้น แต่ปุราณะจะได้รู้แม้คติของอิสิทัตตะก็หามิได้ อนึ่ง อิสิทัตตะเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาเช่นใด ปุราณะก็เป็นผู้ประกอบด้วย ปัญญาเช่นนั้น แต่อิสิทัตตะจะได้รู้แม้คติของปุราณะก็หามิได้ ดูก่อนอานนท์ บุคคลทั้งสองนี้ด้อยกว่ากันด้วยองค์คุณคนละอย่างด้วยประการฉะนี้”

๓. อิณสูตร

ว่าด้วยความจนทางโลกกับทางธรรม

{๓๑๖} [๔๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความจนเป็น ทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมี ย่อมกู้ยืม แม้ การกู้ยืมก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมี กู้ยืมแล้ว ย่อมต้องยอมรับใช้ดอกเบี้ย แม้การยอมรับใช้ดอกเบี้ยก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับ บุคคลผู้บริโภคกาม”“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมี ยอมรับใช้ ดอกเบี้ยแล้ว ไม่ใช้ดอกเบี้ยตามกำหนดเวลา เจ้าหนี้ทั้งหลายย่อมทวงเขา แม้ การทวงหนี้ก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม”“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมี ถูกเจ้าหนี้ทวง ไม่มีให้ พวกเจ้าหนี้ย่อมติดตามเขา แม้การติดตามก็เป็นทุกข์ในโลก สำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม”“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมี ถูกเจ้าหนี้ติดตามทวง ไม่มีให้ พวกเจ้าหนี้ย่อมจองจำเขา แม้การจองจำก็เป็นทุกข์ใน โลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม”“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ความจนก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม แม้การกู้ยืมก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม แม้การ ยอมรับใช้ดอกเบี้ยก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม แม้การทวงหนี้

ก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม แม้การติดตามก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม แม้การจองจำก็เป็นทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้ บริโภคกาม ด้วยประการฉะนี้ อย่างนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย บุคคลบาง คนไม่มีศรัทธาในกุศลธรรม ไม่มีหิริในกุศลธรรมไม่มีโอตตัปปะในกุศลธรรม ไม่มีวิริยะในกุศลธรรม ไม่มีปัญญาในกุศลธรรม บุคคลนี้เราเรียกว่าเป็นคนจน ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมีในอริยวินัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมีนั้นแล เมื่อ ไม่มีศรัทธาในกุศลธรรม ไม่มีหิริในกุศลธรรม ไม่มีโอตตัปปะในกุศลธรรม ไม่มี วิริยะในกุศลธรรม ไม่มีปัญญาในกุศลธรรม ย่อมประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ เรากล่าวการประพฤต <*> ทุจริตของเขานี้ว่าเป็นการกู้ยืม

เขาย่อมตั้งความปรารถนาเลวทรามเพราะเหตุแห่งการปกปิดกายทุจริตนั้น คือ ย่อมปรารถนาว่า ‘ชนเหล่าอื่นอย่ารู้จักเรา’ ย่อมดำริ ย่อมกล่าววาจา ย่อมพยายามด้วยกายว่า ‘ชนเหล่าอื่นอย่ารู้จักเรา’ เขาย่อมตั้งความปรารถนา เลวทรามเพราะเหตุแห่งการปกปิดวจีทุจริตนั้น ... เขาย่อมตั้งความปรารถนา เลวทรามเพราะเหตุแห่งการปกปิดมโนทุจริตนั้น คือ ย่อมปรารถนาว่า ‘ชน เหล่าอื่นอย่ารู้จักเรา’... ย่อมพยายามด้วยกายว่า ‘ชนเหล่าอื่นอย่ารู้จักเรา’ เรากล่าวเหตุแห่งการปกปิดทุจริตของเขานี้ว่าเป็นการยอมรับใช้ดอกเบี้ยเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ผู้มีศีลเป็นที่รักได้กล่าวกะเขาอย่างนี้ว่า ‘ก็ท่านผู้ มีอายุรูปนี้นั้นเป็นผู้ทำอย่างนี้ เป็นผู้ประพฤติอย่างนี้’ เรากล่าวการถูกว่ากล่าว ของเขานี้ว่าเป็นการทวงหนี้

อกุศลวิตกอันเลวทรามประกอบด้วยความเดือดร้อนย่อมครอบงำเขาผู้ อยู่ป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี เรากล่าวการถูกอกุศลวิตก ครอบงำของเขานี้ว่าเจ้าหนี้ติดตามทวง

คนจนผู้ไม่มีสมบัติส่วนตัว ไม่มั่งมีนั้นแล ครั้นประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจ หลังจากตายไปย่อมถูกจองจำในเรือนจำคือนรกหรือในเรือนจำ คือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราย่อมไม่พิจารณาเห็นเรือน จำอื่นสักแห่งเดียวที่จะร้ายกาจ เป็นทุกข์ ทำอันตรายแก่การบรรลุนิพพานซึ่ง เป็นธรรมเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอย่างนี้ เหมือนเรือนจำคือนรกหรือ เรือนจำคือกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานนี้เลย”ความจนและการกู้ยืมเรียกว่าเป็นทุกข์ในโลก คนจน

กู้ยืมเขามาเลี้ยงชีวิตย่อมเดือดร้อน

เพราะเป็นหนี้นั้น พวกเจ้าหนี้ย่อมติดตามทวงเขาบ้าง

เขาย่อมถูกจองจำบ้าง ก็การจองจำนั้นนำทุกข์มาให้สำหรับ

เหล่าชนผู้ปรารถนาการได้กาม

ในอริยวินัยก็อย่างนั้นเหมือนกัน ผู้ใดไม่มีศรัทธา ไม่

มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะ พอกพูนบาปกรรม ทำกายทุจริต

วจีทุจริต และมโนทุจริต ย่อมปรารถนาว่า ‘คนเหล่าอื่น

อย่ารู้จักเรา’ ผู้นั้นพอกพูนบาปกรรมในที่นั้น ๆ อยู่บ่อย ๆ

ด้วยกาย วาจา ใจ ย่อมดิ้นรน

เขาผู้มีบาปกรรม มีปัญญาทราม ทราบถึงความชั่ว

ของตนอยู่ เป็นคนจนมีหนี้สิน เลี้ยงชีวิตอยู่ ย่อมเดือดร้อน

ลำดับนั้น ความดำริทางใจอันเป็นทุกข์ที่เกิดขึ้นเพราะ ความเดือดร้อนของเขาย่อมติดตามเขาไป ไม่ว่าที่บ้าน หรือที่ป่า

เขาผู้มีบาปกรรม มีปัญญาทราม ทราบถึงความชั่ว

ของตนอยู่ ย่อมเข้าถึงกำเนิดสัตว์ดิรัจฉานบางอย่าง

หรือไม่ ก็ถูกจองจำในนรก ก็การจองจำนั้นเป็นทุกข์

ที่นักปราชญ์หลุดพ้นไปได้

บุคคลผู้ยังใจให้เลื่อมใสให้ทานด้วยโภคทรัพย์ที่ได้มา

โดยชอบธรรม ย่อมเป็นผู้ยึดถือชัยชนะของผู้มีศรัทธา

อยู่ครองเรือนในสองส่วนไว้ได้ คือ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล

ในบัจจุบัน และเพื่อความสุขในสัมปรายภพ

การบริจาคของคฤหัสส์ดังกล่าวมานั้นย่อมพอกพูนบุญ

ผู้ใดมีศรัทธาตั้งมั่น มีใจประกอบด้วยหิริ มีโอตตัปปะ มี

ปัญญา และสำรวมในศีลในอริยวินัยอย่างนั้น ผู้นั้นแลเรา

เรียกว่ามีชีวิตเป็นสุขในอริยวินัยของพระอริยเจ้า

เขาได้ความสุขที่ไม่มีอามิส ยังอุเบกขาให้ดำรงนมั่น ละ

นิวรณ์ ๕ ประการ เป็นผู้ปรารภความเพียรเป็นนิตย์ บรรลุ

ฌานทั้งหลาย มีเอกัคคตาจิตปรากฏ มีปัญญารักษาตัว มี

สติ จิตของเขาย่อมหลุดพ้นโดยชอบ เพราะทราบเหตุใน

นิพพานอันเป็นที่สิ้นสังโยชน์ทั้งปวงตามความเป็นจริง

เพราะไม่ถือมั่นโดยประการทั้งปวง

หากว่าเขาผู้มีจิตหลุดพ้นโดยชอบ คงที่อยู่ในนิพพาน

อันเป็นที่สิ้นไปแห่งกิเลสเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ

ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘ความหลุดพ้นของเราไม่กำเริบ’

ญาณนั้นแลเป็นญาณชั้นเยี่ยม ญาณนั้นเป็นสุขที่ไม่มี

สุขอื่นยิ่งกว่า ญาณนั้นไม่มีโศก ปราศจากธุลีมลทิน เป็น

ญาณเกษมสุงสุดกว่าความไม่มีหนี้

๔. มหาจุนทสูตร

ว่าด้วยข้อควรศึกษาสำหรับผู้เจริญฌานและประกอบธรรม

[๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๑๗} สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาจุนทะ อยู่ที่นิคมชื่อสัญชาติ ในแคว้นเจติยะ ครั้งนั้น ท่านพระมหาจุนทะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหาจุนทะแล้ว ท่านพระมหาจุนทะได้กล่าวดังนี้ว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบธรรม ในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมรุกรานภิกษุผู้เพ่งฌานว่า ‘ก็ภิกษุเหล่านี้เอาแต่เพ่งฌาน ยึดหน่วงฌาน ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน ๆ’ ดังนี้ ก็ภิกษุเหล่านี้เพ่งฌานทำไม เพ่งฌาน เพื่ออะไร เพ่งฌานเพราะอะไร’ ภิกษุผู้ประกอบธรรมย่อมไม่เลื่อมใสในการ เพ่งฌานนั้น และภิกษุผู้เพ่งฌานเล่าก็ไม่เลื่อมใสในการประกอบธรรมนั้น ทั้ง ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อ ประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เพ่งฌานในพระธรรมวินัยนี้ย่อมรุกราน

ภิกษุผู้ประกอบธรรมว่า ‘ก็ภิกษุเหล่านี้เป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ประกอบธรรม ๆ’ ดังนี้ ก็ภิกษุนี้ ประกอบธรรมทำไม ประกอบธรรมเพื่ออะไร ประกอบธรรมเพราะเหตุอะไร’ ภิกษุผู้เพ่งฌานย่อมไม่เลื่อมใสในการประกอบธรรมนั้น และภิกษุผู้ประกอบ ธรรมเล่าก็ไม่เลื่อมใสในการเพ่งฌานนั้น ทั้งไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูล แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล