๔. มหาจุนทสูตร เล่ม ๒๒

๔. มหาจุนทสูตร

ว่าด้วยข้อควรศึกษาสำหรับผู้เจริญฌานและประกอบธรรม

[๔๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๑๗} สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาจุนทะ อยู่ที่นิคมชื่อสัญชาติ ในแคว้นเจติยะ ครั้งนั้น ท่านพระมหาจุนทะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหาจุนทะแล้ว ท่านพระมหาจุนทะได้กล่าวดังนี้ว่า

“ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบธรรม ในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมรุกรานภิกษุผู้เพ่งฌานว่า ‘ก็ภิกษุเหล่านี้เอาแต่เพ่งฌาน ยึดหน่วงฌาน ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้เพ่งฌาน ๆ’ ดังนี้ ก็ภิกษุเหล่านี้เพ่งฌานทำไม เพ่งฌาน เพื่ออะไร เพ่งฌานเพราะอะไร’ ภิกษุผู้ประกอบธรรมย่อมไม่เลื่อมใสในการ เพ่งฌานนั้น และภิกษุผู้เพ่งฌานเล่าก็ไม่เลื่อมใสในการประกอบธรรมนั้น ทั้ง ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อ ประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เพ่งฌานในพระธรรมวินัยนี้ย่อมรุกราน

ภิกษุผู้ประกอบธรรมว่า ‘ก็ภิกษุเหล่านี้เป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นผู้ประกอบธรรม ๆ’ ดังนี้ ก็ภิกษุนี้ ประกอบธรรมทำไม ประกอบธรรมเพื่ออะไร ประกอบธรรมเพราะเหตุอะไร’ ภิกษุผู้เพ่งฌานย่อมไม่เลื่อมใสในการประกอบธรรมนั้น และภิกษุผู้ประกอบ ธรรมเล่าก็ไม่เลื่อมใสในการเพ่งฌานนั้น ทั้งไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูล แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล

แก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย

อนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบธรรมในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมสรรเสริญภิกษุผู้ประกอบธรรมเท่านั้น ไม่สรรเสริญภิกษุผู้เพ่งฌาน ภิกษุ ผู้ประกอบธรรมย่อมไม่เลื่อมใสในการเพ่งฌานนั้น และภิกษุผู้เพ่งฌานย่อมไม่ เลื่อมใสในการประกอบธรรมนั้น ทั้งไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่ มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อ ความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายอนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้เพ่งฌานในพระธรรมวินัยนี้ย่อม สรรเสริญภิกษุผู้เพ่งฌานเท่านั้น ไม่สรรเสริญภิกษุผู้ประกอบธรรม ภิกษุผู้เพ่ง ฌานย่อมไม่เลื่อมใสในการประกอบธรรมนั้น

และภิกษุผู้ประกอบธรรมย่อมไม่ เลื่อมใสในการเพ่งฌานนั้น ทั้งไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อ ความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความ สุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลายเพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายผู้ ประกอบธรรมจักสรรเสริญภิกษุผู้เพ่งฌาน’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่าน ทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าบุคคลผู้สัมผัส อมตธาตุได้ด้วยกายอยู่ จัดเป็นอัจฉริยบุคคล หาได้ยากในโลก

เพราะเหตุนั้นแล ท่านทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายผู้เพ่ง ฌานจักสรรเสริญภิกษุผู้ประกอบธรรม’ ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่าน ทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าบุคคลที่เห็น ทะลุถึงข้ออรรถอันลึกซึ้งได้ด้วยปัญญาจัดเป็นอัจฉริยบุคคล หาได้ยากในโลก”

๕. ปฐมสันทิฏฐิกสูตร

ว่าด้วยการเห็นธรรมด้วยตนเอง สูตรที่ ๑

{๓๑๘} [๔๗] ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อโมฬิยสิวกะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการ ปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถาม พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ตรัสว่า ‘ธรรมอันผู้ บรรลุจะพึงเห็นเอง ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียง เท่าไรหนอแล ธรรมย่อมเป็นอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสิวกะ ถ้าเช่นนั้น เราขอย้อนถาม ท่านในข้อนี้ ท่านพึงพยากรณ์ข้อนั้นตามที่ควรแก่ท่าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ โลภะที่มีอยู่ในภายในท่านย่อมรู้ประจักษ์ไหมว่า ‘เรามีโลภะภายใน’ หรือโลภะที่ไม่มีอยู่ภายในท่านย่อมรู้ประจักษ์ไหมว่า ‘เราไม่มีโลภะภายใน”

“รู้อย่างนั้น พระเจ้าข้า”

“ดูก่อนสิวกะ การที่ท่านรู้ประจักษ์ถึงโลภะที่มีอยู่ภายในว่า ‘เรามีโลภะอยู่ภายใน’ หรือรู้ประจักษ์ว่า ‘เราไม่มีโลภะภายใน’ อย่างนี้แลคือธรรมอันผู้ บรรลุจะพึงเห็นเอง ...

ดูก่อนสิวกะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน คือ โทสะที่มีอยู่ภายใน ... โมหะที่มีอยู่ภายใน ... ธรรมที่ประกอบด้วยโลภะที่มีอยู่ภายใน ... ธรรมที่ ประกอบด้วยโทสะที่มีอยู่ภายใน ... ธรรมที่ประกอบด้วยโมหะที่มีอยู่ภายใน ท่านรู้ประจักษ์ไหมว่า ‘เรามีธรรมที่ประกอบด้วยโมหะอยู่ภายใน’ หรือรู้ ประจักษ์ไหมว่า ‘เราไม่มีธรรมที่ประกอบด้วยโมหะอยู่ภายใน”