๒. มิคสาลาสูตร เล่ม ๒๒

ข้ออุปมาที่ให้รู้เนื้อความแจ้งชัดนี้อันเหล่าวิญญูชน

แสดงไว้แล้ว พระมหานาคขีณาสพทั้งหลายจักรู้จักแจ่ม

แจ้งถึงพระนาคพุทธเจ้าดังที่พระอุทายีผู้เป็นดุจนาคะ

แสดงไว้แล้ว

พระองค์ผู้เป็นดังพญาช้าง ทรงปราศจากราคะ ทรง

ปราศจากโทสะ ทรงปราศจากโมหะ ทรงหาอาสวกิเลส

มิได้ เมื่อทรงละพระสรีระไป ก็จักเสด็จปรินิพพานหา

อาสวกิเลสมิได้

๒. มิคสาลาสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๖ ประเภท

{๓๑๕} [๔๔] ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของอุบาสิกาชื่อมิคสาลา แล้วนั่งบนอาสนะที่เขา ปูลาดไว้ ครั้งนั้น มิคสาลาอุบาสิกาเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้น แล้วนมัสการท่านพระอานนท์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบเรียนถาม ท่านพระอานนท์ว่า“ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่ เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติ พรหมจรรย์ จักเป็นผู้มีคติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึง ได้อย่างไร คือว่าท่านปุราณะผู้เป็นบิดาของดิฉันเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล งดเว้นจากเมถุนอันเป็นธรรมดาของชาวบ้าน ท่านทำ กาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นสกทาคามีบุคคล

เข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ท่านอิสิทัตตะผู้เป็นที่รักของบิดาของดิฉันเป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ยินดีด้วยภรรยาของตน แม้เขาทำกาละไปแล้ว พระ ผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นสกทาคามีบุคคลเข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักเป็นผู้มีคติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนน้องหญิง ก็ข้อนี้พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงพยากรณ์ไว้อย่างนั้นแล” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์รับบิณฑบาตที่ นิเวศน์ของมิคสาลาอุบาสิกาแล้วลุกจากอาสนะกลับไป

ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์กลับจากบิณฑบาตภายหลังฉันภัตตาหารแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระ ภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเช้านี้ข้าพระองค์ครองอันตรวาสกแล้วถือ บาตรจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของมิคสาลาอุบาสิกาแล้วนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ลำดับนั้น มิคสาลาอุบาสิกาเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการ ข้าพระองค์ นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ถามข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่าน พระอานนท์ ธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว ที่เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติพรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักเป็นผู้ มีคติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร คือว่าท่าน ปุราณะผู้เป็นบิดาของดิฉันเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล งด เว้นจากเมถุนอันเป็นธรรมดาของชาวบ้าน ท่านทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงพยากรณ์ว่า ‘เป็นสกทาคามีบุคคลเข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ท่าน อิสิทัตตะผู้เป็นที่รักของบิดาของดิฉันเป็นผู้ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ แต่ยินดีด้วย ภรรยาของตน แม้เขาทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงพยากรณ์ว่า

‘เป็นสกทาคามีบุคคลเข้าถึงหมู่เทวดาชั้นดุสิต’ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ธรรม ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วที่เป็นเหตุให้คน ๒ คน คือ คนที่ประพฤติ พรหมจรรย์กับคนที่ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักเป็นผู้มีคติเสมอกันในสัมปรายภพนี้ อันวิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงได้อย่างไร’ เมื่อมิคสาลาอุบาสิกากล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพระองค์ได้กล่าวกะมิคสาลาอุบาสิกาดังนี้ว่า ‘ดูก่อนน้องหญิง ก็ข้อ นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์ไว้อย่างนั้นแล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็มิคสาลาอุบาสิกาผู้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด เป็นสตรีที่รู้แต่เรื่องสตรี เป็นใครกัน และพระสัมมา สัมพุทธะเป็นใครกันในญาณเครื่องกำหนดรู้ความยิ่งและความหย่อนแห่ง อินทรีย์ของบุคคล

ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๖ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๖ ประเภท คืออะไรบ้าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากบาป อยู่ร่วมด้วยสบาย พวกคนที่ประพฤติพรหมจรรย์ร่วมกันย่อมยินดียิ่งด้วยการอยู่ร่วมกัน กิจที่ควร ทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ไม่ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญแต่ว่าบุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากบาป อยู่ร่วมด้วยสบาย พวกคนที่ประพฤติพรหมจรรย์ร่วมกันย่อมยินดียิ่งด้วยการอยู่ร่วมกัน กิจที่ควร

ทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควร แทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้ หลัง จากตายไปเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ ถึงความเสื่อม

ดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้นว่า ‘ธรรมแม้ของคนนี้ก็เหล่านั้นแหละ ธรรมแม้ของอีกคนหนึ่งก็เหล่านั้นแหละ เหตุ ไฉนคน ๒ คนนั้น คนหนึ่งจึงเลว คนหนึ่งจึงดี’ ก็การประมาณของคนผู้ถือ ประมาณเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ตลอด กาลนาน

ดูก่อนอานนท์ ในคน ๒ คนนั้น บุคคลที่เป็นผู้งดเว้นจากบาป อยู่ร่วมด้วยสบาย พวกคนที่ประพฤติพรหมจรรย์ร่วมกันย่อมยินดียิ่งด้วยการอยู่ร่วมกัน กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้ บุคคลนี้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคลที่กล่าวข้างต้นโน้น ข้อนั้นเพราะ เหตุไร เพราะว่ากระแสแห่งธรรมย่อมดึงบุคคลนี้ออกไป (สู่อริยภูมิ) ใครเล่า นอกจากตถาคตจะพึงรู้เหตุนั้น เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้ ชอบประมาณในบุคคลและอย่าได้ถือประมาณในบุคคล เพราะผู้ถือประมาณ ในบุคคลย่อมขุดความดีเสีย เราหรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณใน บุคคลได้อนึ่ง อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความโกรธและความถือตัว ใน บางครั้งบางคราว โลภธรรมย่อมเกิดแก่เขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญา เขา ก็ไม่ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไป ทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญ

แต่บุคคลบางคนในโลกนี้มีความโกรธและความถือตัว ในบางครั้งบาง คราว โลภธรรมย่อมเกิดแก่เขา แต่กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทง ตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้ หลังจากตายไปเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ ไปทางเสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อม ...

อนึ่ง อานนท์ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความโกรธและความถือตัว ใน บางครั้งบางคราว วจีสังขาร ย่อมเกิดแก่เขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ไม่ ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ไม่ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญา เขาก็ไม่ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ไม่ได้ หลังจากตายไปเขาจึง ไปทางเสื่อม ไม่ไปทางเจริญ เป็นผู้ถึงความเสื่อม ไม่เป็นผู้ถึงความเจริญแต่บุคคลบางคนในโลกนี้มีความโกรธและความถือตัวในบางครั้งบางคราว วจีสังขารย่อมเกิดแก่เขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วย ความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาเขาก็ได้แทงตลอด แม้ วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้

หลังจากตายไปแล้วเขาจึงไปทางเจริญ ไม่ไปทาง เสื่อม เป็นผู้ถึงความเจริญ ไม่เป็นผู้ถึงความเสื่อมดูก่อนอานนท์ พวกคนผู้ถือประมาณย่อมประมาณในเรื่องนั้นว่า ‘ธรรม แม้ของคนนี้ก็เหล่านั้นแหละ ธรรมแม้ของอีกคนหนึ่งก็เหล่านั้นแหละ เหตุไฉน คน ๒ คนนั้น คนหนึ่งจึงเลว คนหนึ่งจึงดี’ ก็การประมาณของคนผู้ถือ ประมาณเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อมิใช่ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์ตลอด กาลนานดูก่อนอานนท์ ใน ๒ คนนั้น บุคคลที่เป็นผู้มีความโกรธและความถือตัว ในบางครั้งบางคราว วจีสังขารย่อมเกิดแก่เขา กิจที่ควรทำด้วยการฟังเขา ก็ได้ทำ กิจที่ควรทำด้วยความเพียรเขาก็ได้ทำ กิจที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญา

เขาก็ได้แทงตลอด แม้วิมุตติตามกาลสมัยเขาก็ได้ บุคคลนี้ดีกว่าและประณีต กว่าบุคคลที่กล่าวข้างต้นโน้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่ากระแสแห่งธรรม ย่อมดึงบุคคลนี้ออกไป (สู่อริยภูมิ) ใครเล่านอกจากตถาคตจะพึงรู้เหตุนั้น เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้ชอบประมาณในบุคคลและอย่าได้ ถือประมาณในบุคคล เพราะผู้ถือประมาณในบุคคลย่อมขุดความดีเสีย เรา หรือผู้ที่เหมือนเราจึงจะพึงถือประมาณในบุคคลได้ดูก่อนอานนท์ ก็มิคสาลาอุบาสิกาผู้เป็นคนโง่ ไม่ฉลาด เป็นสตรีที่รู้ แต่เรื่องสตรีเป็นใครกัน และพระสัมมาสัมพุทธะเป็นใครกันในญาณเครื่อง กำหนดรู้ความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคล ดูก่อนอานนท์ บุคคล ๖ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก

ดูก่อนอานนท์ ปุราณะเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นใด อิสิทัตตะก็ เป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นนั้น แต่ปุราณะจะได้รู้แม้คติของอิสิทัตตะก็หามิได้ อนึ่ง อิสิทัตตะเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาเช่นใด ปุราณะก็เป็นผู้ประกอบด้วย ปัญญาเช่นนั้น แต่อิสิทัตตะจะได้รู้แม้คติของปุราณะก็หามิได้ ดูก่อนอานนท์ บุคคลทั้งสองนี้ด้อยกว่ากันด้วยองค์คุณคนละอย่างด้วยประการฉะนี้”

๓. อิณสูตร

ว่าด้วยความจนทางโลกกับทางธรรม

{๓๑๖} [๔๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความจนเป็น ทุกข์ในโลกสำหรับบุคคลผู้บริโภคกาม ”