พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ปฐมปัณณาสก์ · อุรุเวลวรรค
โลกสูตร เล่ม ๒๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในอุรุเวลวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ปฐมปัณณาสก์ อุรุเวลวรรค โลกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๑ หน้า ๓๙–๔๒
๓. โลกสูตร
ว่าด้วยทรงเป็นพระตถาคตด้วยเหตุ ๔ อย่าง
{๒๓}[๒๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โลกคือทุกข์ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ตถาคตพรากออกจากโลกคือทุกข์ได้แล้ว เหตุเกิดแห่งโลกคือทุกข์ตถาคตได้ตรัสรู้แล้วเหตุเกิดแห่งโลกคือทุกข์ตถาคตละได้แล้ว ความดับแห่งโลกคือทุกข์ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ความดับแห่งโลกคือทุกข์ตถาคตได้ทำให้แจ้งแล้ว ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งโลกคือทุกข์ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ปฏิปทาอันยังสัตว์ให้ถึงความดับแห่งโลกคือทุกข์ตถาคตได้ทำให้เจริญแล้ว
- ๑โลกคือทุกข์ หมายถึงทุกขสัจ ความจริงคีอทุกข์ (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๑) จัดเป็นอริยสัจข้อที่ ๑ ในบรรดาอริยสัจ ๔ ว่าโดยสภาวธรรม ได้แก่ ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ในภูมิทั้ง ๓ (คือ กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ) ยกเว้นตัณหาซึ่งจัดเข้าในสังขารขันธ์ (ตัณหา จัดเป็นทุกขสมุทัย เหตุเกิดแห่งทุกข์) [นัย ที.สี.อ. ๒๐๒,๓๑๒, ม.มู.อ. ๑/๑๓๗]
- ๒คำว่า ตถาคฅ คือพระนามอย่างหนึ่งของพระพุทธเจ้า เป็นคำที่พระพุทธเจ้าทรงเรียกหรือตรัส ถึงพระองค์เอง มีความหมาย ๘ อย่าง คือ (๑) พระผู้เสด็จมาแล้วอย่างนั้น คือ เสด็จมาทรงบำเพ็ญพุทธจริยาเพี่อประโยชน์แก่ชาวโลกเป็นต้น เหมือนอย่างพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ อย่างไรก็อย่างนั้น (๒) พระผู้เสด็จไปแล้วอย่างนั้น คือ ทรงประสูติแล้วทรงมีคติเสด็จดำเนินเป็นบุรพนิมิตแห่งการสำเร็จเป็นพระพุทธเจ้าและการทำลายอวิชชา สลัดละปวงกิเลสไปได้เด็ดขาดเหมือนอย่างพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ อย่างไรก็อย่างนั้น (๓) พระผู้เสด็จมาถึงตถลักษณะ คือ ทรงมีพระญาณหยั่งรู้เข้าถึงลักษณะอันแท้จริงของสรรพสิ่ง (๔) พระผู้ตรัสรู้ตถธรรมตามที่เป็นจริง คือ ตรัสรู้อริยสัจ ๔ และปฏิจจสมุปบาทอันเป็นธรรมที่จริงแท้แน่นอน (๕) พระผู้ทรงเหีนอย่างนั้น คือ ทรงรู้เท่าทันสรรพารมณ์ที่ปรากฏแก่หมู่สัตว์ทั้งเทพและมนุษย์ซึ่งได้ประสบและพากันแสวงหาโดยทรงทราบถึงสภาพที่แท้จริง (๖) พระผู้ตรัสอย่างนั้น คือ มีพระวาจาที่แท้จริง โดยพระดำรัสทั้งปวงที่ตรัสนับแต่ตรัสรู้จนถึงเสด็จดับขันธปรินิพพานล้วนแต่เป็นจริง ถูกต้อง ไม่เป็นอย่างอื่น (๗) พระผู้ทำอย่างนั้น คือ ตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ก็ตรัสอย่างนั้น (๘) พระผู้เป็นเจ้าหรือพระอภิภู คือ ทรงเป็นผู้ใหญ่ยิ่งเหนือกว่าสรรพสัตว์ตลอดถึงพรหมโลกที่สูงสุด เป็นผู้เห็นถ่องแท้ ทรงพุทธานุภาพ เป็นเทพแห่งเทพ เป็นอินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพรหมหนือ ประดาพรหม ไม่มีใครจะอาจวัดหรือจะทัดเทียมพระองค์ได้ด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และ วิมุตติญาณทัสสนะ (นัย ที.สี.อ. ๕๙-๖๖, ม.มู.อ. ๑/๕๐-๕๖, สํ.ข.อ. ๓๑๕, องฺ.เอกก.อ. ๙๓-๑๐๑)
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์
โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์อันใด ที่โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้วรู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจ ทั้งหมดนั้นตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่าตถาคต
อนึ่ง ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในราตรีใดและปรินิพพาน
ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในราตรีใด ในระหว่างนี้ตถาคตกล่าว บอก ชี้แจงคำใด คำนั้นทั้งหมดย่อมเป็นจริงอย่างนั้นทีเดียว ไม่แปรผันเป็นอย่างอื่น เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่าตถาคต
ตถาคตมีปกติกล่าวอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น มีปกติทำอย่างใด ก็กล่าว
อย่างนั้น ตถาคตมีปกติกล่าวอย่างใด ก็ทำอย่างนั้น มีปกติทำอย่างใด ก็
กล่าวอย่างนั้น ด้วยประการฉะนี้ เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่าตถาคต
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เพราะฉะนั้น ชาวโลกจึงเรียกว่าตถาคต
- ๑อารมณ์ หมายถึงเครื่องยึดหน่วงของจิต สิ่งที่จิตยึดหน่วง หรือสิ่งที่จิตรับรู้ ได้แก่ อายตนะ ภายนอก ๖ คือ (๑) รูปารมณ์ อารมณ์คือรูป หมายถึงสิ่งที่จิตรับรู้ทางตา ได้แก่ รูปหรือแสงสี ต่าง ๆ ที่ตามองเห็น (๒) สัททารมณ์ อารมณ์คือเสียง หมายถึงสิ่งที่จิตรับรู้ทางหู ได้แก่ เสียง ต่าง ๆ ที่หูได้ยิน (๓) คันธารมณ์ อารมณ์คือกลิ่น หมายถึงสิ่งที่จิตรับรู้ทางจมูก ได้แก่ กลิ่นต่าง ๆ ที่จมูกสูดดม (๔) รสารมณ์ อารมณ์คือรส หมายถึงสิ่งที่จิตรับรู้ทางลิ้น ได้แก่ รสต่าง ๆ ที่ลิ้นลิ้มรู้ (๕) โผฎฐัพพารมณ์ อารมณ์คือโผฏฐัพพะ หมายถึงสิ่งที่จิตรับรู้ทางกายประสาท ได้แก่ สิ่งใด ๆ ที่กระทบถูกต้องกายแล้วเกิดการร้บรู้ได้ เช่น เย็น ร้อน อ่อน แข็ง เป็นต้น หรือ เรียกสามัญว่า สัมผัสทางกาย (๖) ธรรมารมณ์ อารมณ์ทางใจ หมายถึงสิ่งที่จิตนึกคิด ได้แก่ สิ่งที่เป็นนามธรรมต่าง ๆ ที่จิตคิดปรุงแต่ง หรือความคิด (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๒)
- ๒อนุปาทิเสสนิพพานธาตุ หมายถึงการดับกิเลสไม่มีเบญจขันธ์เหลือ หรือเรียกว่าขันธปรินิพพาน ได้แก่ การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าหรือการนิพพานของพระอรหันต์
ตถาคตรู้ยิ่งแล้วซึ่งโลกสันนิวาสทั้งปวง รู้ตามความ
เป็นจริงซึ่งโลกทั้งปวง พรากออกไปจากโลกทั้งปวงได้แล้ว
ไม่มีกิเลสนอนเนื่องในสันดานในโลกทั้งปวง
ตถาคตทั้นเป็นธีรชนผู้ครอบงำอารมณ์ทั้งปวงได้
ปลดเปลื้องกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งมวลได้ ความสงบอย่าง
ยอดเยี่ยม คือนิพพานซึ่งไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ ตถาคตก็ได้
สัมผัสแล้ว
ตถาคตนั้นเป็นขีณาสพ เป็นพุทธะ ไม่มีทุกข์
ตัดความสงสัยได้แล้ว ถึงความสิ้นไปแห่งกรรมทั้งปวง
น้อมใจไปในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิ
ตถาคตนั้นเป็นผู้มีโชค เป็นผู้ตื่นแล้ว เป็นสีหะผู้ยอด
เยี่ยม ประกาศพรหมจักรให้เป็นไปเพื่อชาวโลกพร้อมทั้ง
เทวโลก
เพราะเหตนั้น เทวดาและมนษย์ผู้ถึงพระพุทธเจ้าว่า
เป็นสรณะ จึงมาชุมนุมกันนมัสการตถาคตผู้เป็นใหญ่
ผู้ปราศจากความครั่นคร้าม ด้วยการสรรเสริญว่า
- ๑โลกสันนิวาส หมายถึงโลกอันเป็นสถานที่อยู่ของหมู่สัตว์ ได้แก่ ไตรธาตุ หรือภูมิ ๓ คือ กามาวจรภูมิ รูปาวจรภูมิ อรูปาวจรภูมิ (นัย องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๓)
- ๒ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอุปธิ หมายถึงพระนิพพาน (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๓) อนึ่ง คำว่า อุปธิ หมายถึง สภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์ หรือสิ่งนุงนังระคนด้วยกิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ๕ (นัย วิ.อ. ๓/๒๗, ม.มู.อ. ๒/๗๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องฺ.ทุก.อ. ๕)
- ๓เป็นสีหะผู้ยอดเยี่ยม ในที่นี้หมายถึงเป็นผู้ครอบงําอันตรายรอบด้านอย่างราบคาบและกําจัดกิเลสทั้งหลายได้อย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาด (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๐๓)
‘ตถาคตผู้ฝึกฝนตนดีแล้วเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดา
ผู้ฝึกฝนตนทั้งหลาย ตถาคตผู้แสวงหาคุณ ผู้สงบแล้ว
เป็นผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาผู้สงบทั้งหลาย ตถาคตผู้
หลุดพ้นได้แล้วเป็นผู้เลิศที่สุดในบรรดาผู้หลุดพ้นทั้งหลาย
ตถาคตผู้ข้ามพ้นสังสารวัฏได้แล้ว เป็นผู้ประเสริฐที่สุด
ในบรรดาผู้ข้ามสังสารวัฏทั้งหลาย,
เพราะเหตุนึ้แล เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจึงนมัสการ
ตถาคตผู้เป็นใหญ่ ผู้ปราศจากความครั่นคร้ามนั้น พร้อม
กล่าวสรรเสริญว่า ในโลกตลอดทั้งเทวโลก ไม่มีบุคคลที่
จะเทียบพระองค์ได้
๔. กาฬการามสูตร
ว่าด้วยทรงเป็นผู้คงที่ในอารมณ์ด้วยอาการ ๔
{๒๔} [๒๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กาฬการาม ใกล้เมืองสาเกต ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า
‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์
โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์อันใด ที่โลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์เห็นแล้ว ฟังแล้ว ทราบแล้วรู้แจ้งแล้ว บรรลุแล้ว เสาะแสวงหาแล้ว ตรองตามแล้วด้วยใจ ทั้งหมดนั้นเรารู้อยู่
จบ โลกสูตร