พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย ทุติยปัณณาสก์ · ปัตตกรรมวรรค
ปธานสูตร เล่ม ๒๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในปัตตกรรมวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต ทุติยปัณณาสก์ ปัตตกรรมวรรค ปธานสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๑ หน้า ๑๒๓–๑๒๕
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ต้นกล้วยย่อมตกผลเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม
ฉันใด ลาภสักการะและชื่อเสียงก็เกิดขึ้นแก่เทวทัตเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม ฉันนั้นเหมือนกัน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม้ไผ่ย่อมตกขุยเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม ฉันใดลาภสักการะและชื่อเสียงก็เกิดขึ้นแก่เทวทัตเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม ฉันนั้นเหมือนกัน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม้อ้อย่อมผลิดอกเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม
ฉันใด ลาภสักการะและชื่อเสียงก็เกิดขึ้นแก่เทวทัตเพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม ฉันนั้นเหมือนกัน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่ม้าอัศดรย่อมตั้งครรภ์เพื่อฆ่าตนเอง เพื่อความเสื่อม ฉันใด ลาภสักการะและชื่อเสียงก็เกิดขึ้นแก่เทวทัตเพื่อฆ่าตนเองเพื่อความเสื่อม ฉันนั้นเหมือนกัน
ผลกล้วยฆ่าต้นกล้วย ขุยไผ่ฆ่าต้นไผ่ ดอกอ้อฆ่าต้นอ้อ
ลูกม้าอัศดรฆ่าแม่ม้า ฉันใด สักการะก็ฆ่าคนชั่วเสีย ฉันนั้น
๙. ปธานสูตร
ว่าด้วยความเพียร ๔ ประการ
{๖๙} [๖๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปธานคือความเพียรมี ๔ ประการนี้ ๔ประการคืออะไรบ้าง คือ
- ๑แม่ม้าอัสดร หมายถึงแม่ลา (ซึ่งเป็นสัตว์วงศ์เดียวกับม้า รูปร่างคล้ายม้าแต่ตัวเล็กกว่า) ที่สมจร กับพ่อม้าแล้วตั้งครรภ์ขึ้นมา พอถึงเวลาตกลูก ไม่สามารถตกได้ตามปกติ ยืนเอาเท้ากระทืบพื้นอยู่ คนทั้งหลายต้องจับมัดผูกเท้าไว้ที่หลักทั้ง ๔ หลักละเท้าแล้วผ่าท้องนําลูกออกมาซึ่งลูกของแม่ลา นั้นเรียกว่าม้าอัสดร (หรือล่อ) เพราะถูกผ่าท้อง แม่ลานั้นจึงตาย (องฺ.จตุกฺก.อ. ๓๕๗)
(๑) สังวรปธาน เพียรระวังความชั่ว
(๒) ปหานปธาน เพียรละความชั่ว
(๓) ภาวนาปธาน เพียรเจริญความดี
(๔) อนุรักขนาปธาน เพียรรักษาความดี
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังวรปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่ม
ตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ดูก่อน
ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังวรปธาน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปหานปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
ย่อมทําฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปหานปธาน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภาวนาปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าภาวนาปธาน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนุรักขนาปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัย
นี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้นเพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอนุรักขนาปธาน
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปธานคือความเพียรมี ๔ ประการนี้แล”
ปธาน ๔ ประการเหล่านี้ คือ สังวรปธาน ๑ ปหาน
ปธาน ๑ ภาวนาปธาน ๑ อนุรักขนาปธาน ๑ อัน
พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ทรงแสดงไว้แล้ว
เป็นเหตุให้ภิกษุผู้มีความเพียรในธรรมวินัยนี้ถึงความสิ้น
ทุกข์ได้
๑๐. ธัมมิกสูตร
ว่าด้วยพระราชาผู้ตั้งอยู่ในธรรมและอธรรม
{๗๐} [๗๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมัยใดพระราชาเป็นผู้ไม่ตั้งอยูในธรรมสมัยนั้นแม้พวกข้าราชการก็เป็นผู้ไม่ตั้งอยูในธรรม เมื่อพวกข้าราชการไม่ตั้งอยู่
ในธรรม สมัยนั้นแม้พราหมณ์และคฤหบดีก็เป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อ
พราหมณ์และคฤหบดีไม่ตั้งอยู่ในธรรม สมัยนั้นแม้ชาวนิคมและชาวชนบทก็เป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อชาวนิคมและชาวชนบทไม่ตั้งอยู่ในธรรม ดวง
จันทร์และดวงอาทิตย์ย่อมหมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ เมื่อดวงจันทร์และดวง
อาทิตย์หมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ หมู่ดาวนักษัตรก็หมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ เมื่อหมู่ดาวนักษัตรหมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ คืนและวันก็หมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ เมื่อคืนและวันหมุนเวียนไม่สม่ำเสมอเดือนหนึ่งและกึ่งเดือนก็หมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ
เมื่อเดือนหนึ่งและกึ่งเดือนหมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ ฤดูและปีก็หมุนเวียนไม่
สม่ำเสมอ เมื่อฤดูและปีหมุนเวียนไม่สม่ำเสมอ ลมก็พัดไปไม่สม่ำเสมอ
พัดไปผิดทาง เมื่อลมพัดไปไม่สม่ำเสมอ พัดไปผิดทาง เทวดาก็กำเริบ
เมื่อเทวดากำเริบ ฝนฟ้าก็ไม่ตกต้องตามฤดูกาล เมื่อฝนฟ้าไม่ตกต้องตามฤดูกาลข้าวกล้าทั้งหลายก็สุกไม่เสมอกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มนุษย์บริโภคข้าวที่สุกไม่เสมอกันจึงเป็นผู้มีอายุน้อย มีผิวพรรณเศร้าหมอง มีกำลังน้อย และมีอาพาธมาก
จบ ปธานสูตร