๓. อจริสูตร เล่ม ๑๖

การที่สุขโสมนัสอาศัยเตโชธาตุเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเตโชธาตุ การที่เตโชธาตุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเตโชธาตุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเตโชธาตุเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งเตโชธาตุ

การที่สุขโสมนัสอาศัยวาโยธาตุเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวาโยธาตุ การที่วาโยธาตุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวาโยธาตุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวาโยธาตุเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งวาโยธาตุ

{๔๐๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ

ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออก

แห่งธาตุ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่า

เป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก

พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ แต่เมื่อใดแล เราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกแห่งธาตุ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณว่า เป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” (๒)

๓. อจริงสูตร

ว่าด้วยการเที่ยวแสวงหาคุณของธาตุทั้ง ๔

{๔๐๖}[๑๑๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณของปฐวีธาตุ ได้พบคุณของปฐวีธาตุนั้นแล้ว เราได้เห็นคุณ

ของปฐวีธาตุเท่าที่มีอยู่ดีแล้วด้วยปัญญา เราได้เที่ยวแสวงหาโทษของปฐวีธาตุ

ได้พบโทษของปฐวีธาตุนั้นแล้ว เราได้เห็นโทษของปฐวีธาตุเท่าที่มีอยู่ดีแล้ว

ด้วยปัญญา เราได้เที่ยวแสวงหาการสลัดออกซึ่งปฐวีธาตุ ได้พบการสลัด

ออกซึ่งปฐวีธาตุนั้นแล้ว เราได้เห็นการสลัดออกซึ่งปฐวีธาตุเท่าที่มีอยู่ดีแล้ว

ด้วยปัญญา

เราได้เที่ยวแสวงหาคุณของอาโปธาตุ ...

เราได้เที่ยวแสวงหาคุณของเตโชธาตุ ...

เราได้เที่ยวแสวงหาคุณของวาโยธาตุ ได้พบคุณของวาโยธาตุนั้นแล้วเราได้เห็นคุณของวาโยธาตุเท่าที่มีอยู่ดีแล้วด้วยปัญญา เราได้เที่ยวแสวงหาโทษของวาโยธาตุ ได้พบโทษของวาโยธาตุนั้นแล้ว เราได้เห็นโทษของวาโยธาตุเท่าที่มีอยู่ดีแล้วด้วยปัญญา เราได้เที่ยวแสวงหาการสลัดออกซึ่งวาโยธาตุ

ได้พบการสลัดออกซึ่งวาโยธาตุนั้นแล้ว เราได้เห็นการสลัดออกซึ่งวาโยธาตุ

เท่าที่มีอยู่ดีแล้วด้วยปัญญา

{๔๐๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งธาตุ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ แต่เมื่อใดแล เราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งธาตุ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อ

นั้นเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้ง

เทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และ

มนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ

ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” (๓)

๔. โนเจทังสูตร

ว่าด้วยเรื่องธาตุทั้ง ๔

{๔๐๘}[๑๑๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณของ

ปฐวีธาตุจักมิได้มีแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่ยินดีในปฐวีธาตุกัน ก็

เพราะคุณของปฐวีธาตุมีอยู่แล ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงยินดีในปฐวีธาตุกันถ้าว่าโทษของปฐวีธาตุจักมิได้มีแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่เบื่อหน่ายใน

ปฐวีธาตุกัน แต่เพราะโทษของปฐวีธาตุมีอยู่แล ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลาย

จึงเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุกัน ถ้าว่าการสลัดออกซึ่งปฐวีธาตุจักมิได้มีแล้วไซร้

สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่สลัดออกซึ่งปฐวีธาตุได้ แต่เพราะการสลัดออกซึ่ง

ปฐวีธาตุมีอยู่แล ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงสลัดออกซึ่งปฐวีธาตุได้

ถ้าคุณของอาโปธาตุจักมิได้มีแล้วไซร้ ...

ถ้าคุณของเตโชธาตุจักมีได้มีแล้วไซร้ ...

ถ้าคุณของวาโยธาตุจักมิได้มีแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่ยินดีในวาโยธาตุกัน ก็เพราะคุณของวาโยธาตุมีอยู่แล ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงยินดีในวาโยธาตุกัน ถ้าว่าโทษของวาโยธาตุจักมิได้มีแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่เบื่อหน่ายในวาโยธาตุกัน แต่เพราะโทษของวาโยธาตุมีอยู่แล ฉะนั้น

สัตว์โลกทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวาโยธาตุกัน ถ้าว่าการสลัดออกซึ่งวาโยธาตุ

จักมิได้มีแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่สลัดออกซึ่งวาโยธาตุได้ แต่เพราะ

การสลัดออกซึ่งวาโยธาตุมีอยู่แล ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงสลัดออกซึ่ง

วาโยธาตุได้

{๔๐๙}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์โลกเหล่านี้ยังไม่รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ ซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งธาตุทั้ง ๔ เหล่านี้ ตราบนั้นสัตว์โลกเหล่านี้ก็ยังสลัด