๒. ปุพพสูตร เล่ม ๑๖

๔. จตุตถวรรค

๑. จตุธาตุสูตร

ว่าด้วยธาตุ ๔

{๔๐๓}[๑๑๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิถคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุเหล่านี้มี ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุเตโชธาตุ วาโยธาตุ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๔ นี้แล,’

๒. ปุพเพสัมโพธสูตร

ว่าด้วยเรื่องก่อนตรัสรู้

{๔๐๔}[๑๑๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้เมื่อเรายังเป็นพระโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ตรัสรู้ ได้มีความนึกคิดอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นคุณ อะไรหนอเป็นโทษ อะไรเป็นการสลัดออกซึ่งปฐวีธาตุ ... ซึ่งอาโปธาตุ ... ซึ่งเตโชธาตุ ... ซึ่งวาโยธาตุ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความดำริดังนี้ว่า ‘การที่สุขโสมนัส

อาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของปฐวีธาตุ การที่ปฐวีธาตุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของปฐวีธาตุ การกำจัดฉันทราคะการละฉันทราคะในปฐวีธาตุเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งปฐวีธาตุ

การที่สุขโสมนัสอาศัยอาโปธาตุเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของอาโปธาตุ การที่อาโปธาตุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของ

อาโปธาตุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในอาโปธาตุเสียได้ นี้

เป็นการสลัดออกซึ่งอาโปธาตุ

การที่สุขโสมนัสอาศัยเตโชธาตุเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเตโชธาตุ การที่เตโชธาตุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเตโชธาตุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเตโชธาตุเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งเตโชธาตุ

การที่สุขโสมนัสอาศัยวาโยธาตุเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวาโยธาตุ การที่วาโยธาตุไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวาโยธาตุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวาโยธาตุเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งวาโยธาตุ

{๔๐๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ

ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออก

แห่งธาตุ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่า

เป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก

พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ แต่เมื่อใดแล เราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกแห่งธาตุ ๔ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณว่า เป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” (๒)

๓. อจริงสูตร

ว่าด้วยการเที่ยวแสวงหาคุณของธาตุทั้ง ๔

{๔๐๖}[๑๑๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวแสวงหาคุณของปฐวีธาตุ ได้พบคุณของปฐวีธาตุนั้นแล้ว เราได้เห็นคุณ