๕. ทุกขสูตร เล่ม ๑๖

ตนออกไม่ได้ พรากออกไม่ได้ ยังไม่หลุดพ้นไปจากโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ มีใจข้ามพ้นจากแดนกิเลสและวัฏฏะไม่ได้

แต่เมื่อใดแล สัตว์โลกเหล่านี้ได้รู้ยิ่งตามความเป็นจริงซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ ซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งธาตุทั้ง ๔ เหล่านี้ เมื่อนั้นสัตว์โลกเหล่านี้ย่อมสลัดออกได้ พรากออกได้หลุดพ้นไปจากโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ มีใจข้ามพ้นจากแดนกิเลสและวัฏฏะได้” (๔)

๕. เอกันตทุกขสูตร

ว่าด้วยสุขและทุกข์แห่งธาตุทั้ง ๔

{๔๑๐}[๑๑๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าปฐวีธาตุนี้จักมีทุกข์โดยส่วนเดียว ได้แต่ถูกทุกข์ติดตาม ถูกทุกข์เยี่ยมกราย อันสุขมิได้เยี่ยมกรายบ้างแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่พึงยินดีในปฐวีธาตุ แต่

เพราะปฐวีธาตุยังมีสุขติดตาม มีสุขเยี่ยมกราย มิได้มีแต่ทุกข์เยี่ยมกราย

ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงยังยินดีในปฐวีธาตุกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอาโปธาตุนี้ ... ถ้าเตโชธาตุนี้ ... ถ้าวาโยธาตุนี้จักมีทุกข์โดยส่วนเดียว ได้แต่ถูกทุกข์ติดตาม ถูกทุกข์เยี่ยมกราย อันสุขมิได้

เยี่ยมกรายบ้างแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่พึงยินดีในวาโยธาตุ แต่

เพราะวาโยธาตุยังมีสุขติดตาม มีสุขเยี่ยมกราย มิได้มีแต่ทุกข์เยี่ยมกรายฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงยังยินดีในวาโยธาตุกัน

{๔๑๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าปฐวีธาตุนี้จักมีสุขโดยส่วนเดียว ได้แต่มีสุข

ติดตาม มีสุขเยี่ยมกราย อันทุกข์มิได้เยี่ยมกรายบ้างแล้วไซร้ สัตว์โลก

ทั้งหลายก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ แต่เพราะปฐวีธาตุยังมีทุกข์ติดตาม

มีทุกข์เยี่ยมกราย มิได้มีแต่สุขเยี่ยมกราย ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลาย

จึงเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอาโปธาตุนี้ ... ถ้าเตโชธาตุนี้ ... ถ้าวาโยธาตุนี้จักมีสุขโดยส่วนเดียว ได้แต่มีสุขติดตาม มีสุขเยี่ยมกราย อันทุกข์มิได้เยี่ยม

กรายบ้างแล้วไซร้ สัตว์โลกทั้งหลายก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ แต่

เพราะวาโยธาตุยังมีทุกข์ติดตาม มีทุกข์เยี่ยมกราย มิได้มีแต่สุขเยี่ยมกราย

ฉะนั้น สัตว์โลกทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวาโยธาตุกัน” (๕)

๖. อภินันทสูตร

ว่าด้วยการเพลิดเพลินธาตุทั้ง ๔

{๔๑๒}[๑๑๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใด

เพลิดเพลินปฐวีธาตุ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ‘ผู้นั้นไม่พ้นทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินอาโปธาตุ ... ผู้ใดเพลิดเพลินเตโชธาตุ ... ผู้ใดเพลิดเพลินวาโยธาตุ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลิน ทุกข์ เรากล่าวว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้ยังไม่พ้นทุกข์

{๔๑๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดไม่เพลิดเพลินปฐวีธาตุ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้พ้นทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินอาโปธาตุ ... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินเตโชธาตุ ... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินวาโยธาตุ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่า‘ผู้นั้นเป็นผู้พ้นทุกข์ ดังนี้แล” (๖)