๑. ภูตมิทสูตร เล่ม ๑๖

๔. กฬารขัตติยวรรค

๑. ภูตสูตร

ว่าด้วยเบญจขันธ์

{๙๘} [๓๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคหฤบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระสารีบุตรว่า “ดูก่อนสารีบุตร อชิตมาณพได้ถามปัญหานี้ไว้ในอชิตปัญหาในปารายนวรรคว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว และ

ผู้ยังเป็นเสขบุคคลอยู่ในพระศาสนานี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก

ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้โปรด

ตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้น แก่ข้าพระองค์

ด้วยเถิด’ ดังนี้

ดูก่อนสารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความของคาถาที่กล่าวไว้ย่อ ๆ นี้ โดยพิสดารอย่างไร”

{๙๙}เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้นิ่งอยู่พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกะท่านสารีบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ... แม้ในครั้งที่ ๒ ท่านพระสารีบุตรก็ยังนิ่งอยู่

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระสารีบุตรเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนสารีบุตร อชิตมาณพได้ถามปัญหานี้ไว้ในอชิตปัญหาในปารายนวรรคว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว และ

ผู้ยังเป็นเสขบุคคลอยู่ในพระศาสนานี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก

ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้โปรด

ตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’

ดังนี้

ดูก่อนสารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความของคาถาที่กล่าวไว้ย่อ ๆ นี้ โดยพิสดารอย่างไร”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรก็ได้นิ่งอยู่แม้ในครั้งที่ ๓

{๑๐๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนสารีบุตร เธอเห็นไหมว่า ‘นี้คือขันธปัญจก”

ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า บุคคลย่อมเห็นด้วย

ปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือขันธปัญจก ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งขันธปัญจกย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ขันธปัญจกนั้นเกิดเพราะอาหาร’ ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความหน่าย เพื่อคลายกำหนัดเพื่อความดับแห่งขันธปัญจกที่เกิดเพราะอาหาร ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ขันธปัญจกนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะอาหารนั้นดับไป’ ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความหน่าย เพื่อคลายกำหนัดเพื่อความดับแห่งขันธปัญจกซึ่งมีความดับเป็นธรรมดา พระพุทธเจ้าข้า บุคคลย่อมเป็นเสขะได้ด้วยการปฏิบัติอย่างนี้

พระพุทธเจ้าข้า

{๑๐๑} บุคคลได้ชื่อว่าตรัสรู้ธรรมแล้วเป็นไฉน บุคคลเห็น

ด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือขันธปัญจก’ ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมหลุดพ้นเพราะความหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะความดับเพระไม่ถือมั่นซึ่งขันธปัญจก ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริง

ว่า ‘ขันธปัญจกนั้นเกิดเพราะอาหาร, ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมหลุดพ้นเพราะความหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นซึ่งขันธปัญจกที่เกิดเพราะอาหารนั้น ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ขันธปัญจกนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะอาหารนั้นดับไป,ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมหลุดพ้นเพราะความหน่าย เพราะคลายกำหนัดเพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นซึ่งขันธปัญจกที่มีความดับเป็นธรรมดา

พระพุทธเจ้าข้า บุคคลชื่อว่าได้ตรัสรู้ธรรมแล้วด้วยอาการอย่างนี้แล คำอันใดที่อชิตมาณพกล่าวไว้ในอชิตปัญหาในปารายนวรรคว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว และ

ผู้ยังเป็นเสขบุคคลอยู่ในพระศาสนานี้ มีอยู่เป็นจำนวนมาก

ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้โปรด

ตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้น แก่ข้าพระองค์

ด้วยเถิด’ ดังนี้

พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความของคำที่กล่าวไว้ย่อ ๆ นี้โดยพิสดารอย่างนี้แล”

{๑๐๒}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ สารีบุตร บุคคลย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือขันธปัญจก, ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับ แห่งขันธปัญจก ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ขันธปัญจกนั้นเกิดเพราะอาหาร’ ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งขันธปัญจกที่เกิดเพราะอาหาร ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ขันธปัญจกนั้นมีความดับเป็นธรรมดาเพราะอาหารนั้นดับไป’ ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมปฏิบัติเพื่อความหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งขันธปัญจกซึ่งมีความดับเป็นธรรมดา ดูก่อนสารีบุตร ... บุคคลย่อมเป็นเสขะได้ด้วยการปฏิบัติอย่างนี้

{๑๐๓} ดูก่อนสารีบุตร บุคคลได้ชื่อว่าตรัสรู้ธรรมแล้วเป็นไฉน บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือขันธปัญจก, ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมหลุดพ้นเพราะความหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นซึ่งขันธปัญจก ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า‘ขันธปัญจกนั้นเกิดเพราะอาหาร, ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมหลุดพ้นเพราะความหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นซึ่งขันธปัญจกที่เกิดเพราะอาหารนั้น ย่อมเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ขันธปัญจกนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะอาหารนั้นดับไป,ครั้นเห็นเช่นนั้นแล้วย่อมหลุดพ้นเพราะความหน่าย' เพราะคลายกำหนัดเพราะความดับ เพราะไม่ถือมั่นซึ่งขันธปัญจกที่มีความดับเป็นธรรมดา ดูก่อนสารีบุตร บุคคลชื่อว่าได้ตรัสรู้ธรรมแล้วด้วยอาการอย่างนี้แล คำอันใดที่อชิตมาณพกล่าวไว้ในอชิตปัญหาในปารายนวรรคว่า

‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว และ

ผู้ยังเป็นเสขบุคคลอยู่ในพระศาสนานี้ มีอยู่เป็นจำนวนมาก

ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้โปรด

ตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้น แก่ข้าพระองค์

ด้วยเถิด, ดังนี้

ดูก่อนสารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความของคำที่กล่าวไว้ย่อ ๆ นี้โดย

พิสดารอย่างนี้แล,, (๑)

๒. กฬารสูตร

ว่าด้วยโมลิยผัคคุนภิกษุลาสิกขา

{๑๐๔}[๓๒] ผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

ครั้งนั้นแล กฬารขัตติยภิกษุเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้น

แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกัน