๑. ภูตมิทสูตร เล่ม ๑๖

เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ... ตตฺร โข ภควา อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ อามนฺเตสิ “วุตฺตมิทํ สารีปุตฺต ปารายเน(๑) อชิตปเญฺห:

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ

เตสมฺเม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ จ พฺรูหิ(๒) มาริสาติ.

อิมสฺส นุ โข สารีปุตฺต สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส กถํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ”ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา สารีปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข ภควา อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ อามนฺเตสิ ฯเปฯ ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. ตติยมฺปิ โข ภควา อายสฺมนฺตํ สารีปุตฺตํ อามนฺเตสิ “วุตฺตมิทํ สารีปุตฺต ปารายเน อชิตเปญฺห:

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ

เตสํ เม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ จ พฺรูหิ มาริสาติ.

อิมสฺส นุ โข สารีปุตฺต สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส กถํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ”ติ. เอวํ วุตฺตํ(๓)ตติยมฺปิ โข อายสฺมา สารีปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. “ภูตมิทนฺ”ติ สารีปุตฺต ปสฺสสีติ. “ภูตมิทนฺ”ติ ภนฺเต ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. “ภูตมิทนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อาหารสมฺภวสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ, “ตทาหารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. “ตทาหารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา นิโรธธมฺมสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ โข ภนฺเต เสกฺโข โหติ.

กถญฺจ ภนฺเต สงฺขาตธมฺโม โหติ ? “ภูตมิทนฺ”ติ ภนฺเต ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. “ภูตมิทนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ. “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อาหารสมฺภวสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ “ตทา- หารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. “ตทาหารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา นิโรธธมฺมสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ. เอวํ โข ภนฺเต สงฺขาตธมฺโม โหติ. อิติ โข ภนฺเต ยํ ตํ วุตฺตํ ปารายเน อชิตปเญฺห:

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ

เตสมฺเม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ จ พฺรูหิ มาริสาติ.

อิมสฺส โขหํ ภนฺเต สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามีติ.

สาธุ สาธุ สารีปุตฺต, “ภูตมิทนฺ”ติ สารีปุตฺต ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ภูตมิทนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปฺปนฺโน โหติ. “ตทา- หารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อาหารสมฺภวสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. “ตทาหารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ตทาหารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา นิโรธธมฺมสฺส นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ โข สารีปุตฺต เสกฺโข โหติ.

กถญฺจ สารีปุตฺต สงฺขาตธมฺโม โหติ ? “ภูตมิทนฺ”ติ สารีปุตฺต ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ภูตมิทนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา ภูตสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ. “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ, “ตทาหารสมฺภวนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อาหารสมฺภวสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ. “ตทา- หารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสติ. “ตทาหารนิโรธา ยํ ภูตํ ตํ นิโรธธมฺมนฺ”ติ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญา ทิสฺวา นิโรธธมฺมสฺส นิพฺพิทา วิราคา นิโรธา อนุปาทา วิมุตฺโต โหติ. เอวํ โข สารีปุตฺต สงฺขาตธมฺโม โหติ. อิติ โข สารีปุตฺต ยํ ตํ วุตฺตํ ปารายเน อชิตปเญฺห:

เย จ สงฺขาตธมฺมาเส เย จ เสกฺขา ปุถู อิธ

เตสมฺเม นิปโก อิริยํ ปุฏฺโฐ จ พฺรูหิ มาริสาติ.

อิมสฺส โข สารีปุตฺต สงฺขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ. ปฐมํ.

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่... เขตกรุงสาวัตถี

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระสารีบุตรมาตรัสว่า ‘สารีบุตร อชิตมาณพได้กล่าวคาถานี้ไว้ในอชิตปัญหา ปารายนวรรคว่า

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดผู้มีสังขาตธรรม

และพระเสขะเหล่าใดที่มีอยู่เป็นอันมากในที่นี้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว

ขอพระองค์ผู้มีปัญญา โปรดตรัสบอกการดำเนินชีวิต

ของพระอรหันตขีณาสพ และพระเสขะเหล่านั้น

เธอพึงทราบเนื้อความแห่งคาถาที่กล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารได้อย่างไร’

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้นิ่งอยู่ พระผู้มีพระภาค จึงตรัสกับท่านพระสารีบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ฯลฯ

แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระสารีบุตรก็ได้นิ่งอยู่

พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกับท่านพระสารีบุตรเป็นครั้งที่ ๓ ว่า ‘สารีบุตร อชิต- มาณพ ได้กล่าวคาถานี้ไว้ในอชิตปัญหา ปารายนวรรคว่า

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดผู้มีสังขาตธรรม

และพระเสขะเหล่าใดที่มีอยู่เป็นอันมากในที่นี้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว

ขอพระองค์ผู้มีปัญญา โปรดตรัสบอกการดำเนินชีวิต

ของพระอรหันตขีณาสพ และพระเสขะเหล่านั้น

เธอพึงทราบเนื้อความแห่งคาถาที่กล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารได้อย่างไร’

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรก็ยังนิ่งอยู่ถึง ๓ ครั้ง

พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “สารีบุตร เธอเห็นหรือว่า นี้คือภูตะ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือภูตะ’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับภูตะ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ภูตะนี้เกิดเพราะ อาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับภูตะที่เกิดเพราะอาหารนั้น บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริง ว่า ‘ภูตะใดเกิดแล้ว ภูตะนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะความดับแห่งอาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับภูตะ ซึ่งมีความดับเป็นธรรมดาเพราะอาหารนั้นดับไปบุคคลชื่อว่าเป็นเสขะด้วยการปฏิบัติอย่างนี้ พระพุทธเจ้าข้า

บุคคลชื่อว่ามีสังขาตธรรม เป็นอย่างไร

คือ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือภูตะ’ ครั้นเห็น อย่างนั้นแล้ว จึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับ เพราะไม่ ถือมั่นภูตะ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ภูตะนี้เกิดเพราะ อาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับ เพราะไม่ถือมั่นภูตะที่เกิดเพราะอาหารนั้น บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตาม ความเป็นจริงว่า ‘ภูตะใดเกิดแล้ว ภูตะนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะความดับ แห่งอาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย คลาย กำหนัด ดับ เพราะไม่ถือมั่นภูตะที่มีความดับเป็นธรรมดา บุคคลชื่อว่ามีสังขาตธรรม เป็นอย่างนี้ พระพุทธเจ้าข้า

คาถานี้อชิตมาณพกล่าวไว้ในอชิตปัญหา ปารายนวรรคว่า

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดผู้มีสังขาตธรรม

และพระเสขะเหล่าใดที่มีอยู่เป็นอันมากในที่นี้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว

ขอพระองค์ผู้มีปัญญา โปรดตรัสบอกการดำเนินชีวิต

ของพระอรหันตขีณาสพ และพระเสขะเหล่านั้น

ข้าพระองค์รู้เนื้อความแห่งคาถาที่กล่าวไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้”

“ดีละ ดีละ สารีบุตร บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือภูตะ’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับภูตะ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ภูตะนี้เกิดเพราะ อาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับภูตะที่เกิดเพราะอาหารนั้น บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริง ว่า ‘ภูตะใดเกิดแล้ว ภูตะนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะความดับแห่งอาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด เพื่อดับภูตะที่ มีความดับเป็นธรรมดาเพราะอาหารนั้นดับไปบุคคลชื่อว่าเป็นเสขะด้วยการปฏิบัติอย่างนี้”

บุคคลชื่อว่ามีสังขาตธรรม เป็นอย่างไร คือ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘นี้คือภูตะ’ ครั้นเห็น อย่างนั้นแล้ว จึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับ เพราะไม่ ถือมั่นภูตะ บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบตามความเป็นจริงว่า ‘ภูตะนี้เกิดเพราะ อาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย คลาย กำหนัด ดับ เพราะไม่ถือมั่นภูตะที่เกิดเพราะอาหารนั้น บุคคลเห็นด้วยปัญญาโดยชอบ ตามความเป็นจริงว่า ‘ภูตะใดเกิดแล้ว ภูตะนั้นมีความดับเป็นธรรมดา เพราะความ ดับแห่งอาหารนั้น’ ครั้นเห็นอย่างนั้นแล้ว จึงเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับ เพราะไม่ถือมั่นภูตะที่มีความดับเป็นธรรมดาบุคคลชื่อว่ามีสังขาตธรรมเป็นอย่างนี้

คาถานี้อชิตมาณพกล่าวไว้ในอชิตปัญหา ปารายนวรรคว่า

พระอรหันตขีณาสพเหล่าใดผู้มีสังขาตธรรม

และพระเสขะเหล่าใดที่มีอยู่เป็นอันมากในที่นี้

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว

ขอพระองค์ผู้มีปัญญา โปรดตรัสบอกการดำเนินชีวิต

ของพระอรหันตขีณาสพ และพระเสขะเหล่านั้น

สารีบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งคาถาที่กล่าวโดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้แล”

ภูตสูตรที่ ๑ จบ