๑๐. นิรุตติปถสูตร เล่ม ๑๗

อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๑๐. นิรุตติปถสูตร

ว่าด้วยวิถีทางแห่งนิรุตติ ๓ ประการ

{๑๓๔} [๖๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งภาษา ๑ วิถีแห่งชื่อ ๑ วิถีแห่งบัญญัติ ๑ สามประการเหล่านี้ยังไม่ถูกทอดทิ้งและไม่เคยถูกทอดทิ้งแล้ว ยังไม่ถูกทอดทิ้งอยู่ ทั้งจักไม่ถูกทอดทิ้งต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชนไม่คัดค้านแล้ว วิถี ๓ ประการเป็นไฉน คือดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว รูปนั้นย่อมมีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ รูปนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’

เวทนาใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ...

สัญญาใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ...

สังขารเหล่าใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ...

วิญญาณใดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว วิญญาณนั้นย่อมมีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีชื่อว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘ได้มีแล้ว’ วิญญาณนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’

{๑๓๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ รูปนั้นย่อมมีการนับว่า ‘จักมี’ ย่อมมีชื่อว่า ‘จักมี’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘จักมี’ รูปนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’เวทนาใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ...

สัญญาใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ...

สังขารเหล่าใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ ...

วิญญาณใดยังไม่เกิด ยังไม่ปรากฏ วิญญาณนั้นย่อมมีการนับว่า ‘จักมี’ ย่อมมีชื่อว่า ‘จักมี’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘จักมี’ วิญญาณนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’{๑๓๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว รูปนั้นย่อมมีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีชื่อว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ รูปนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’เวทนาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ...

สัญญาใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว ...

สังขารทั้งหลายเหล่าใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว...

วิญญาณใดเกิดแล้ว ปรากฏแล้ว วิญญาณนั้นย่อมมีการนับว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีชื่อว่า ‘มีอยู่’ ย่อมมีบัญญัติว่า ‘มีอยู่’ วิญญาณนั้นย่อมไม่มีการนับว่า ‘ได้มีแล้ว’ ย่อมไม่มีการนับว่า ‘จักมี’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิถีแห่งภาษา ๑ วิถีแห่งชื่อ ๑ วิถีแห่งบัญญัติ ๑ สามประการเหล่านี้แล ที่ยังไม่ถูกทอดทิ้งและไม่เคยถูกทอดทิ้งแล้ว ยังไม่ถูกทอดทิ้งอยู่ ทั้งจักไม่ถูกทอดทิ้งต่อไป อันสมณพราหมณ์ผู้เป็นวิญญูชน ไม่คัดค้านแล้ว

{๑๓๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกชาวอุกกลชนบทกับพวกชาววัสสภัญญชนบทซึ่งล้วนเป็นอเหตุกวาทะ อกิริยวาทะ และนัตถิกวาทะ ก็ยังมาสำคัญวิถีแห่งภาษา วิถีแห่งชื่อ และวิถีแห่งบัญญัติทั้ง ๓ ประการนี้ว่าเป็นสิ่งไม่ควรตำหนิ ไม่ควรคัดค้าน ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะกลัวถูกนินทา กลัวการกระทบกระทั่ง กลัวถูกใส่โทษ และกลัวถูกคัดค้าน”

จบ อุปยวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อุปยสูตร ๒. พีชสูตร

๓. อุทานสูตร ๔. ปริวัฏฏสูตร

๕. สัตตัฏฐานสูตร ๖. สัมมาสัมพุทธสูตร

๗. อนัตตลักขณสูตร ๘. มหาลิสูตร

๙. อาทิตตสูตร ๑๐. นิรุตติปถสูตร

๒. อรหันตวรรค

๑. อุปาทิยมานสูตร

ว่าด้วยผู้ยึดมั่นย่อมถูกมารมัด

{๑๓๘} [๖๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ฟังแล้วพึงเป็นผู้ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ บุคคลผู้ยังยึดมั่นอยู่ ก็ต้องถูกมารมัดไว้ เมื่อไม่ยึดมั่นก็หลุดพ้นจากมารได้”

“ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว ข้าแต่พระสุคตเจ้า ข้าพระองค์เข้าใจแล้ว”

“ดูก่อนภิกษุ ก็เธอเข้าใจเนื้อความแห่งคำที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดารอย่างไร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าบุคคลยังยึดมั่นรูป ยังยึดมั่นเวทนา ยังยึดมั่นสัญญา ยังยึดมั่นสังขารทั้งหลาย ยังยึดมั่นวิญญาณอยู่ ก็ต้องถูกมารมัดไว้ เมื่อไม่ยึดมั่นก็หลุดพ้นจากมารได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าใจเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อได้โดยพิสดารอย่างนี้แล”