๗. โสณสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๗

เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา เพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา อริยสาวกนั้นย่อมไม่มีความยึดมั่นในอินทรีย์เหล่านั้นว่า ‘เราเป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราเป็นอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักเป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่เป็น’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีรูป’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่มีรูป’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีสัญญา’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักไม่มีสัญญา’ ดังนี้บ้าง ‘เราจักมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีก็มิใช่’ ดังนี้บ้าง”

๖. ขันธสูตร

ว่าด้วยขันธ์และอุปาทานขันธ์ ๕

{๙๕} [๔๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงขันธ์ ๕ และอุปาทานขันธ์ ๕ เธอทั้งหลายจงฟัง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ขันธ์ ๕ เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี้เรียกว่ารูปขันธ์เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นี้เรียกว่าเวทนาขันธ์

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นี้เรียกว่าสัญญาขันธ์

สังขารทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... นี้เรียกว่าสังขารขันธ์

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี นี้เรียกว่าวิญญาณขันธ์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าขันธ์ ๕

{๙๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ป็จจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ที่ยังมีอาสวะ เป็นปัจจัยแก่อุปทาน นี้เรียกว่าอุปทานขันธ์คือรูปเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นี้เรียกว่าอุปาทานขันธ์คือเวทนา

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... นี้เรียกว่าอุปาทานขันธ์คือสัญญา

สังขารทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... นี้เรียกว่าอุปาทานขันธ์คือสังขาร

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ที่ยังมีอาสวะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทาน นี้เรียกว่า อุปาทานขันธ์คือวิญญาณดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่าอุปาทานขันธ์ ๕”

๗. โสณสูตร

ว่าด้วยขันธ์ ๕ มิใช่ของเรา

{๙๗} [๔๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล บุตรของคฤหบดีชื่อโสณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะคฤหบดีบุตรชื่อโสณะว่า“ดูก่อนโสณะ ก็สมณะหรือพราหมณ์บางเหล่าบางพวกย่อมมองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ดีกว่าเขา’ บ้าง มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้เสมอเขา’ บ้าง มองเห็นว่า

‘เป็นผู้ด้อยกว่าเขา’ บ้าง ด้วยรูปที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ที่เป็นดังนี้มิใช่อื่นไกล นอกจากการไม่เห็นธรรมตามความเป็นจริง

ย่อมมองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ดีกว่าเขา’ บ้าง มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้เสมอเขา’ บ้าง มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา’ บ้าง ด้วยเวทนาที่ไม่เที่ยง ... ด้วยสัญญาที่ไม่เที่ยง ... ด้วยสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยง ... ด้วยวิญญาณที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ที่เป็นดังนี้มิใช่อื่นไกล นอกจากการไม่เห็นธรรมตามความเป็นจริง

{๙๘} ดูก่อนโสณะ ก็สมณะหรือพราหมณ์บางเหล่าบางพวกย่อมไม่มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ดีกว่าเขา’ บ้าง ไม่มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้เสมอเขา’ บ้าง ไม่มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา’ บ้าง ด้วยรูปที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ที่เป็นดังนี้มิใช่อื่นไกล นอกจากการเห็นธรรมตามความเป็นจริง ย่อมไม่มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ดีกว่าเขา’ บ้าง ไม่มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้เสมอเขา’ บ้าง ไม่มองเห็นว่า ‘เราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา’ บ้าง ด้วยเวทนาที่ไม่เที่ยง ... ด้วยสัญญาที่ไม่เที่ยง ... ด้วยสังขารทั้งหลายที่ไม่เที่ยง ... ด้วยวิญญาณที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ที่เป็นดังนี้ มิใช่อื่นไกล นอกจากการเห็นธรรมตามความเป็นจริง{๙๙} ดูก่อนโสณะ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

โสณคฤหบดีบุตรกราบทูลว่า ‘‘ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า’

“เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“สังขารทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า’

{๑๐๐} “ดูก่อนโสณะ เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี รูปทั้งหมดนั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... สังขารทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี วิญญาณทั้งหมดนั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

ดูก่อนโสณะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขารทั้งหลาย ทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๘. ทุติยโสณสูตร

ว่าด้วยผู้ควรยกย่องและไม่ควรยกย่องเป็นสมณพราหมณ์

{๑๐๑} [๕๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล บุตรของคฤหบดีชื่อโสณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวาย บังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะคฤหบดีบุตรชื่อโสณะว่า

“ดูก่อนโสณะ ก็สมณะหรือพราหมณ์บางเหล่าบางพวกไม่รู้ประจักษ์ซึ่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งสัญญา ... ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งสังขารทั้งหลาย ... ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งวิญญาณ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นจะสมมติว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะหรือสมมติว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์หาได้ไม่ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นยังทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะหรือประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง ในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ไม่ได้