๖. อัสสาทสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๗

การที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของวิญญาณ การที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของวิญญาณ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในวิญญาณเสียได้ นี้เป็นการสลัดออกซึ่งวิญญาณ’

{๖๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เมื่อใดแล เราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”

๖. ทุติยอัสสาทสูตร

ว่าด้วยคุณเป็นต้นของขันธ์ ๕ สูตรที่ ๒

{๖๑} [๒๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้เที่ยวค้นหาคุณของรูป เราก็ได้พบคุณของรูปแล้ว เราได้เห็นคุณของรูป

เท่าที่มีอยู่ด้วยปัญญาดีแล้ว เราได้เที่ยวค้นหาโทษของรูป เราก็ได้พบโทษของรูปแล้ว เราได้เห็นโทษของรูปเท่าที่มีอยู่ด้วยปัญญาดีแล้ว เราได้เที่ยวค้นหาการสลัดออกซึ่งรูป เราได้พบการสลัดออกซึ่งรูปแล้ว เราได้เห็นการสลัดออกซึ่งรูปเท่าที่มีอยู่ด้วยปัญญาดีแล้ว

เราได้เที่ยวค้นหาคุณของเวทนา ...

เราได้เที่ยวค้นหาคุณของสัญญา ...

เราได้เที่ยวค้นหาคุณของสังขารทั้งหลาย ...

เราได้เที่ยวค้นหาคุณของวิญญาณ เราก็ได้พบคุณของวิญญาณแล้ว เราได้เห็นคุณของวิญญาณเท่าที่มีอยู่ด้วยปัญญาดีแล้ว เราได้เที่ยวค้นหาโทษของวิญญาณ เราก็ได้พบโทษของวิญญาณแล้ว เราได้เห็นโทษของวิญญาณเท่าที่มีอยู่ด้วยปัญญาดีแล้ว เราได้เที่ยวค้นหาการสลัดออกแห่งวิญญาณ เราก็ได้พบการสลัดออกซึ่งวิญญาณแล้ว เราได้เห็นการสลัดออกซึ่งวิญญาณเท่าที่มีอยู่ด้วยปัญญาดีแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่เรายังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออก แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ ตราบนั้นเราก็ยังไม่ปฏิญาณว่า เป็นผู้ตรัสรู้ซึ่งอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ เมื่อใดแล เราได้รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกซึ่งอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ตามความเป็นจริงอย่างนี้ เมื่อนั้นเราจึงปฏิญาณว่าเป็นผู้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ ก็แลญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ ดังนี้”

๗. ตติยอัสสาทสูตร

ว่าด้วยคุณเป็นต้นของขันธ์ ๕ สูตรที่ ๓

{๖๒} [๒๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณของรูปจักไม่มีไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่พึงกำหนัดในรูป แต่เพราะคุณของรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป ถ้าโทษของรูปจักไม่มีไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในรูป แต่เพราะโทษของรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูป ถ้าการสลัดออกซึ่งรูปจักไม่มีไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่พึงออกไปจากรูปได้ แต่เพราะการสลัดออกซึ่งรูปมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงออกไปจากรูปได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณของเวทนาจักไม่มีไซร้ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณของสัญญาจักไม่มีไซร้ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณของสังขารทั้งหลายจักไม่มีไซร้ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าคุณของวิญญาณจักไม่มีไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่พึงกำหนัดในวิญญาณ แต่เพราะคุณในวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในวิญญาณ ถ้าโทษของวิญญาณไม่มีไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่พึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ แต่เพราะโทษของวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในวิญญาณ ถ้าการสลัดออกซึ่งวิญญาณจักไม่มีไซร้ สัตว์ทั้งหลายก็จะไม่พึงออกไปจากวิญญาณได้ แต่เพราะการสลัดออกซึ่งวิญญาณมีอยู่ ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงออกไปจากวิญญาณได้{๖๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ชัดตามความเป็นจริง ซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งการสลัดออกโดยความเป็นการสลัดออกแห่งอุปาทานแห่งขันธ์ทั้ง ๕ เหล่านี้ ตราบนั้นสัตว์