๗. อุปาทานปริตัสสนาสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๗

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นความดับแห่งรูป นี้เป็นความดับแห่งเวทนา นี้เป็นความดับแห่งสัญญา นี้เป็นความดับแห่งสังขาร นี้เป็นความดับแห่งวิญญาณ”

๖. ปฏิสัลลานสูตร

ว่าด้วยการหลีกเร้นเป็นเหตุเกิดปัญญา

{๓๐} [๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในการหลีกเร้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นอยู่ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ก็ภิกษุย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงอย่างไร คือ ย่อมรู้ชัดซึ่งความเกิดและความดับแห่งรูป ...แห่งเวทนา ...แห่งสัญญา ...แห่งสังขาร ... แห่งวิญญาณ”

(พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในสูตรที่ ๕)

๗. อุปาทานปริตัสสนาสูตร

ว่าด้วยอุปาทานทำให้เกิดความสะดุ้งและไม่สะดุ้ง

{๓๑} [๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งเพราะอุปาทานและความไม่สะดุ้งเพราะความไม่มีอุปาทานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๓๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความสะดุ้งเพราะอุปาทานย่อมมีได้อย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีรูป ๑ ย่อมเห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในรูป ๑ รูปของเขานั้นย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปของเขาแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงมีความหมุนเวียนไปตามความแปรปรวนแห่งรูป ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากความหมุนเวียนไปตามความแปรปรวนแห่งรูปย่อมครอบงำจิตของปุถุชนนั้นตั้งอยู่ เพราะจิตถูกครอบงำ ปุถุชนนั้นจึงมีความหวาดเสียว มีความลำบากใจ มีความห่วงใย และสะดุ้งอยู่เพราะความถือมั่นย่อมเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีเวทนา ๑ ย่อมเห็นเวทนาในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในเวทนา ๑ เวทนาของเขานั้น ย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป...

ย่อมเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีสัญญา ๑ ย่อมเห็นสัญญาในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในสัญญา ๑ สัญญาของเขานั้น ย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ...

ย่อมเห็นสังขารโดยความเป็นตน ๑ ย่อมเห็นอัตตามีสังขาร ๑ ย่อมเห็นสังขารในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในสังขาร ๑ สังขารของเขานั้น ย่อมแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ...

ย่อมเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมเห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมเห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ วิญญาณของเขา

นั้นย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงมีความหมุนเวียนไปตามความแปรปรวนแห่งวิญญาณ ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากความหมุนเวียนไปตามความแปรผันแห่งวิญญาณย่อมครอบงำจิตของปุถุชนนั้นตั้งอยู่ เพราะจิตถูกครอบงำ ปุถุชนนั้นจึงมีความหวาดเสียว มีความลำบากใจ มีความห่วงใย และสะดุ้งอยู่เพราะความถือมั่น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสะดุ้งเพราะอุปาทานย่อมมีได้อย่างนี้แล

{๓๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความไม่สะดุ้งเพราะไม่มีอุปาทานย่อมมีได้อย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในโลกนี้ ผู้ได้พบพระอริยเจ้าทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีรูป ๑ ย่อมไม่เห็นรูปในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในรูป ๑ รูปของอริยสาวกนั้นย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะรูปแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณจึงไม่มีความหมุนเวียนไปตามความแปรผันแห่งรูป ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากความหมุนเวียนไปตามความแปรผันแห่งรูป ย่อมไม่ครอบงำจิตของอริยสาวกนั้นตั้งอยู่ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ อริยสาวกนั้นย่อมไม่มีความหวาดเสียว ไม่มีความลำบากใจ ไม่มีความห่วงใย และไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่นย่อมไม่เห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีเวทนา ๑ ย่อมไม่เห็นเวทนาในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในเวทนา ๑ เวทนาของอริยสาวกนั้นย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป ...

ย่อมไม่เห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีสัญญา ๑ ย่อมไม่เห็นสัญญาในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในสัญญา ๑ สัญญาของอริยสาวกนั้นย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป ...

ย่อมไม่เห็นสังขารโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีสังขาร ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในสังขาร ๑ ย่อมไม่เห็นสังขารในอัตตา ๑ สังขารของอริยสาวกนั้นย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป ...

ย่อมไม่เห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตามีวิญญาณ ๑ ย่อมไม่เห็นวิญญาณในอัตตา ๑ ย่อมไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ ๑ วิญญาณของอริยสาวกนั้นย่อมแปรผันเป็นอย่างอื่นไป เพราะวิญญาณแปรผันเป็นอย่างอื่นไป วิญญาณย่อมไม่มีความหมุนเวียนไปตามความแปรผันแห่งวิญญาณ ความสะดุ้งและความเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดแต่ความหมุนเวียนไปตามความแปรผันแห่งวิญญาณย่อมไม่ครอบงำจิตของอริยสาวกนั้นตั้งอยู่ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ อริยสาวกนั้นจึงไม่มีความหวาดเสียว ไม่มีความลำบากใจ ไม่มีความห่วงใย และไม่สะดุ้งเพราะไม่ถือมั่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่สะดุ้งเพราะความไม่มีอุปาทานย่อมมีได้ อย่างนี้แล”

๘. ทุติยอุปาทานปริตัสสนาสูตร

ว่าด้วยอุปาทานทำให้เกิดความสะดุ้งและไม่สะดุ้ง สูตรที่ ๒

[๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

{๓๔} ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความสะดุ้งเพราะอุปาทานและความไม่สะดุ้งเพราะความไม่มีอุปาทาน แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความสะดุ้งเพราะอุปาทานย่อมมีได้อย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ย่อมเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ รูปของเขานั้นย่อมแปรผัน