๗. สฬายตนวิภังคสูตร เล่ม ๑๔

ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุประมาณ ๖๐ รูปได้หลุดพ้นจากอาสวะเพราะไม่ถือมั่นแล้วแล

จบ ฉฉักกสูตรที่ ๖

๗. สฬายตนวิภังคสูตร

ว่าด้วยธรรมที่แกี่ยวนื่องด้วยอายตนะ ๖

{๘๒๕} [๔๒๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายที่เกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะ ๖ เป็นอันมากแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พร้อมแล้ว พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสดังนี้ว่า

{๘๒๖} [๔๒๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ไม่เห็นจักษุตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นรูปตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นจักษุวิญญาณตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นจักษุสัมผัสตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยตามความเป็นจริง ย่อมยินดีนักในจักษุ ย่อมยินดีนักในรูป ย่อมยินดีนักในจักษุวิญญาณ ย่อมยินดีนักในจักษุสัมผัส ตลอดจนในเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย

เมื่อบุคคลนั้นยังยินดี หมกมุ่น ลุ่มหลง เห็นไปว่าเป็นคุณอยู่ อุปาทานขันธ์ ๕ ก็พอกพูนขึ้นต่อไป และตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ก็จะพอกพูนขึ้น ๆ ความกระวนกระวายทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเดือดร้อนทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเร่าร้อนทางกายก็ดีทางใจก็ดี ก็จะเพิ่มพูนขึ้น ๆ เขาจึงเสวยทุกข์ทางกายบ้างทุกข์ทางใจบ้าง{๘๒๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ไม่เห็นโสตะตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ไม่เห็นฆานะตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ไม่เห็นชิวหาตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ไม่เห็นกายตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ไม่เห็นมโนตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นธรรมารมณ์ตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นมโนวิญญาณตาม ความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นมโนสัมผัสตามความเป็นจริง เมื่อไม่รู้ไม่เห็นเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยตามความเป็นจริง ย่อมยินดีนักในมโน ย่อมยินดีนักในธรรมารมณ์ ย่อมยินดีนักในมโนวิญญาณ ย่อมยินดีนักในมโนสัมผัส ย่อมยินดีนักในเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยเมื่อบุคคลนั้นยังยินดี หมกมุ่น ลุ่มหลง เห็นไปว่าเป็นคุณอยู่ อุปาทานขันธ์ ๕ ก็พอกพูนขึ้นต่อไป และตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ ก็จะพอกพูนขึ้น ๆ ความกระวนกระวายทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเดือดร้อนทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเร่าร้อนทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ก็จะเพิ่มพูนขึ้น ๆ เขาจึงเสวยทุกข์ทางกายบ้าง ทุกข์ทางใจบ้าง

{๘๒๘} [๔๓๐] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลบุคคลเมื่อรู้เมื่อเห็นจักษุตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นรูปตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นจักษุวิญญาณตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นจักษุสัมผัสตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยตามความเป็นจริง ย่อมไม่ยินดีนักในจักษุ ย่อมไม่ยินดีนักในรูป ย่อมไม่ยินดีนักในจักษุวิญญาณ ย่อมไม่ยินดีนักในจักษุสัมผัส ย่อมไม่ยินดีนักในเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยเมื่อบุคคลนั้นไม่ยินดี

ไม่หมกมุ่น ไม่ลุ่มหลง เล็งเห็นไปว่าเป็นโทษอยู่ อุปาทานขันธ์ ๕ ก็ไม่พอกพูนขึ้นอีกต่อไป และตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ เขาก็จะละได้ ความกระวนกระวายทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเดือดร้อนทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเร่าร้อนทางกายก็ดีทางใจก็ดี เขาก็จะละได้ เขาจึงเสวยสุขทางกายบ้าง สุขทางใจบ้าง{๘๒๙} [๔๓๑] บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นมีความเห็นอันใด ความเห็นอันนั้นย่อมเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความดำริอันใด ความดำริอันนั้นย่อมเป็นสัมมาสังกัปปะ มีความพยายามอันใด ความพยายามอันนั้นย่อมเป็นสัมมาวายามะ มีความระลึกอันใด ความระลึกอันนั้นย่อมเป็นสัมมาสติ มีความตั้งใจมั่นอันใด ความตั้งใจมั่นอันนั้นย่อมเป็นสัมมาสมาธิ ส่วนกายกรรม วจีกรรม อาชีวะของเขาจัดว่าบริสุทธิ์ดีในเบื้องต้นเทียว เมื่อเป็นเช่นนี้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อม ถึงความเจริญบริบูรณ์แก่เขาเมื่อบุคคลนั้นเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้อยู่อย่างนี้ แม้สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ ก็ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์

ธรรมทั้งสองเหล่านี้คือสมถะและวิปัสสนาย่อมคู่เคียงกันไปแก่เขา เขาย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรรู้ได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ย่อมละธรรมที่ควรละได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ย่อมเจริญธรรมที่ควรเจริญได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ย่อมทำให้ แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน มีข้อที่เรากล่าวไว้ว่า อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทาน ขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทาน ขันธ์คือวิญญาณ ๑ เหล่านี้คือธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ อวิชชา และภวตัณหา ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือวิชชาและวิมุตติ ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง

{๘๓๐} [๔๓๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้เมื่อเห็นโสตะตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้เมื่อเห็นฆานะตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้เมื่อเห็นชิวหาตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้เมื่อเห็นกายตามความเป็นจริง...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้เมื่อเห็นมโนตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นธรรมารมณ์ตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นมโนวิญญาณตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นมโนสัมผัสตามความเป็นจริง เมื่อรู้เมื่อเห็นเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยตามความเป็นจริง ย่อมไม่ยินดีนักในมโน ย่อมไม่ยินดีนักในธรรมารมณ์ ย่อมไม่ยินดีนักในมโนวิญญาณ ย่อมไม่ยินดีนักในมโนสัมผัส ย่อมไม่ยินดีนัก

ในเวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ซึ่งเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยตามความเป็นจริง

เมื่อบุคคลนั้นไม่ยินดี ไม่หมกมุ่น ไม่ลุ่มหลง เล็งเห็นไปว่าเป็นโทษอยู่ อุปาทานขันธ์ ๕ ก็ไม่พอกพูนขึ้นอีกต่อไป และตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้น ๆ เขาก็จะละได้ ความกระวนกระวายทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเดือดร้อนทางกายก็ดี ทางใจก็ดี ความเร้าร้อนทางกายก็ดี ทางใจก็ดี เขาก็จะละได้ เขาจึงเสวยสุขทางกายบ้าง สุขทางใจบ้าง[๔๓๓] บุคคลผู้เป็นเช่นนั้นมีความเห็นอันใด ความเห็นอันนั้นย่อมเป็นสัมมาทิฏฐิ มีความดำริอันใด ความดำริอันนั้นย่อมเป็นสัมมาสังกัปปะ มีความพยายามอันใด ความพยายามอันนั้นย่อมเป็นสัมมาวายามะ มีความระลึกอันใด ความระลึกอันนั้นย่อมเป็นสัมมาสติ มีความตั้งใจมั่นอันใด ความตั้งใจมั่นอันนั้นย่อมเป็นสัมมาสมาธิ ส่วนกายกรรม วจีกรรม อาชีวะของเขาจัดว่าบริสุทธิ์ดีในเบื้องต้นเทียว เมื่อเป็นเช่นนี้ อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมถึงความเจริญบริบูรณ์แก่เขา{๘๓๑} เมื่อบุคคลนั้นเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้อยู่อย่างนี้ แม้สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ ก็ย่อมถึง ความเจริญบริบูรณ์

ธรรมทั้งสองเหล่านี้คือสมถะและวิปัสสนาย่อมคู่เคียงกันไปแก่เขา เขาย่อมกำหนดรู้ธรรมที่ควรรู้ได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ย่อมละธรรมที่ควรละได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ย่อมเจริญธรรมที่ควรเจริญได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ย่อมทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งได้ด้วยปัญญาอันยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน มีข้อที่เรากล่าวไว้ว่า อุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทาน

ขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ เหล่านี้คือธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ อวิชชาและภวตัณหา ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือวิชชาและวิมุตติ ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สฬายตนวิภังคสูตรที่ ๗

๘. นครวินเทยยสูตร

ว่าด้วยเทศนาโปรดชาวบ้านนครวินทะ

สมณพราหมณ์ผู้ควรหรือไม่ควรแก่การสักการะ

{๘๓๒} [๔๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์แห่งแคว้นโกศลชื่อว่านครวินทะโดยลำดับ พวกพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะ ได้ทราบข่าวว่า “พระสมณะผู้ศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยราชตระกูล เสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนครวินทะโดยลำดับ พระโคดมผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแลมีชื่อเสียงอันงามขจรไปอย่างนี้ว่า