๘. นครวินเทยยสูตร เล่ม ๑๔

ขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ เหล่านี้คือธรรมที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ อวิชชาและภวตัณหา ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรละด้วยปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือ สมถะและวิปัสสนา ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรเจริญด้วยปัญญาอันยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเป็นไฉน คือวิชชาและวิมุตติ ธรรมเหล่านี้คือธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สฬายตนวิภังคสูตรที่ ๗

๘. นครวินเทยยสูตร

ว่าด้วยเทศนาโปรดชาวบ้านนครวินทะ

สมณพราหมณ์ผู้ควรหรือไม่ควรแก่การสักการะ

{๘๓๒} [๔๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์แห่งแคว้นโกศลชื่อว่านครวินทะโดยลำดับ พวกพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะ ได้ทราบข่าวว่า “พระสมณะผู้ศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยราชตระกูล เสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนครวินทะโดยลำดับ พระโคดมผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นแลมีชื่อเสียงอันงามขจรไปอย่างนี้ว่า

‘แม้เพราะเหตุนี้ๆพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ พระองค์ทรงทราบประจักษ์โลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น

ย่อมเป็นการดีแล”ครั้งนั้นแล พราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะชวนกันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้ว บางพวกถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง บางพวกประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับแล้วจึงนั่ง บางพวกประกาศชื่อและโคตรในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงนั่ง บางพวกนั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะผู้นั่งเรียบร้อยแล้วดังนี้ว่า

สมณพราหมณ์ผู้ไม่ควรแก่การสักการะ

{๘๓๓} [๔๓๕] “ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ถ้าปริพาชกเจ้าลิทธิอื่นถามท่านทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย สมณพราหมณ์เช่นไรอันใคร ๆ ไม่ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา’ ท่านทั้งหลายถูกถาม

อย่างนี้แล้วพึงตอบปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ในภายในเองจิตก็ยังไม่สงบ ยังประพฤติเรียบร้อยบ้างไม่เรียบร้อยบ้าง ทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ สมณพราหมณ์เช่นนี้อันใคร ไม่ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าแม้พวกเราเอง ก็ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในรูปพึงที่รู้แจ้งได้ด้วยจักษุ ในภายในเองจิตก็ยังไม่สงบ ยังประพฤติเรียบร้อยบ้างไม่เรียบร้อยบ้างทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ แม้ความประพฤติที่เรียบร้อยของสมณพราหมณ์เหล่านั้นนั่นพวกเรายังไม่เห็นยิ่งขึ้นไป เพราะฉะนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นใคร ๆ จึงไม่ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชาสมณพราหมณ์เหล่าใดยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ...

สมณพราหมณ์เหล่าใดยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในกลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ...

สมณพราหมณ์เหล่าใดยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...

สมณพราหมณ์เหล่าใดยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความ ลุ่มหลงในโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย...

สมณพราหมณ์เหล่าใดยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความ ลุ่มหลงในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ในภายในเองจิตก็ยังไม่สงบ ยังประพฤติเรียบร้อยบ้างไม่เรียบร้อยบ้างทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ สมณพราหมณ์เช่นนี้อันใคร ๆ ไม่ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าแม้พวกเราเองก็ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งใด้ด้วยมโน ในภายในเองจิตก็ยังไม่สงบ ยังประพฤติเรียบร้อยบ้างไม่เรียบร้อยบ้างทั้งทางกาย ทางวาจา

และทางใจอยู่ แม้ความประพฤติที่เรียบร้อยของสมณพราหมณ์เหล่านั้นนั่นพวกเรายังไม่เห็นยิ่งขึ้นไป เพราะฉะนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นใคร ๆ จึงไม่ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา

ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้วพึงตอบปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นนั้นอย่างนี้เถิด

สมณพราหมณ์ผู้ควรแก่การสักการะ

{๘๓๔} [๔๓๖] ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ถ้าปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นถามท่านทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย สมณพราหมณ์เช่นไรอันใคร ๆ ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา’ ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้ แล้วพึงตอบปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นนั้นอย่างนี้ว่า ‘สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุแล้ว ในภายในเองจิตก็สงบ ประพฤติเรียบร้อยทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ สมณพราหมณ์เช่นนี้อันใคร ๆ ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าพวกเราเองยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ในภายในเองจิตก็ยังไม่สงบ ยังประพฤติเรียบร้อยบ้างไม่เรียบร้อยบ้างทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ ความประพฤติที่เรียบร้อยของสมณพราหมณ์เหล่านั้น พวกเราเห็นยิ่งขึ้นไป เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นอันใคร ๆ จึงควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชาสมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในเสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะแล้ว ...

สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในกลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะแล้ว ...

สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในรสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาแล้ว ...

สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกายแล้ว...

สมณพราหมณ์เหล่าใดปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนแล้ว ในภายในเองจิตก็สงบ ประพฤติเรียบร้อยทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ สมณพราหมณ์เช่นนี้อันใคร ๆ ควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นั่นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าพวกเราเองยังไม่ปราศจากความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลงในธรรมารมณ์ ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน ในภายในเองจิตก็ยังไม่สงบ ยังประพฤติเรียบร้อยบ้างไม่เรียบร้อยบ้างทั้งทางกาย ทางวาจา และทางใจอยู่ ความประพฤติที่เรียบร้อยของสมณพราหมณ์เหล่านั้นพวกเราก็เห็นยิ่งขึ้นไป เพราะเหตุนั้น ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นอันใคร ๆ จึงควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชาดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นนั้นอย่างนี้เถิด

{๘๓๕} [๔๓๗] ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ถ้าปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นถามท่านทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ก็กิริยาอาการและการปฏิบัติของท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่างไรเล่าที่เป็นเหตุให้พวกท่านกล่าวถึงท่านผู้มีอายุทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ท่าน ผู้มีอายุเหล่านั้นเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดแล้วหรือเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกำจัดความกำหนัด เป็นผู้หมดความขัดเคืองแล้วหรือเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกำจัดความขัดเคือง เป็นผู้หมดความลุ่มหลงแล้วหรือเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกำจัดความลุ่มหลงอย่างแน่แท้’ ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นนั้นอย่างนี้ว่า ‘ความจริงท่านผู้มีอายุเหล่านั้นย่อมเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด

คือป่าดง ซึ่งเป็นที่ไม่มีรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ที่คนทั้งหลายเห็นแล้ว ๆ พากันยินดี เป็นที่ไม่มีเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ที่คนทั้งหลายฟังแล้ว ๆ พากันยินดี เป็นที่ไม่มีกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ที่คนทั้งหลายสูดดมแล้ว ๆ พากันยินดี เป็นที่ไม่มีรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ที่คนทั้งหลายลิ้มแล้ว ๆ พากันยินดี เป็นที่ไม่มีโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย ที่คนทั้งหลายสัมผัสแล้ว ๆ พากันยินดี เหล่านี้แลคือกิริยาอาการและการปฏิบัติของท่านผู้มีอายุทั้งหลายที่เป็นเหตุให้พวกข้าพเจ้ากล่าวถึงท่านได้อย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุเหล่านั้นเป็นผู้ปราศจากความกำหนัดแล้วหรือเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกำจัดความกำหนัด

เป็นผู้หมดความขัดเคืองแล้วหรือเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกำจัดความขัดเคือง เป็นผู้หมดความลุ่มหลงแล้วหรือเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อกำจัดความลุ่มหลงอย่างแน่แท้’ ดูก่อนพราหมณ์คฤหบดีทั้งหลาย ท่านทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบปริพาชกเจ้าลัทธิอื่นเหล่านั้นอย่างนี้เถิด”{๘๓๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์คฤหบดีชาวบ้านนครวินทะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ พวกข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดจำพวกข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ นครวินเทยยสูตรที่ ๘

๙. ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร

ว่าด้วยการทำให้บิณฑบาตบริสุทธิ์

{๘๓๗} [๔๓๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแลวอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนสารีบุตร เธอมีอินทรีย์ผ่องใส มีผิวพรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง เธออยู่ด้วยวิหารธรรมอะไรเป็นส่วนมากในบัดนี้”

ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อยู่ด้วยวิหารธรรมคือสุญญตาวิหารธรรมแลเป็นส่วนมากในบัดนี้”

{๘๓๘} “สาธุ สาธุ สารีบุตร ที่ทราบว่าเธออยู่ด้วยวิหารธรรมของมหาบุรุษ เป็นส่วนมากในบัดนี้ เพราะวิหารธรรมของมหาบุรุษนี้ก็คือสุญญตา เพราะฉะนั้นแล สารีบุตร ภิกษุถ้าจำนงว่า ‘เราจะอยู่ด้วยสุญญตาวิหารธรรมเป็นส่วนมาก’ ภิกษุนั้นพึงพิจารณาดังนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เรามีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจในรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุบ้างไหม’ ดูก่อนสารีบุตร ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่รู้อย่างนี้ว่า ‘เราใช้ทางใดเข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ใช้สถานที่ใดเที่ยวไปบิณฑบาต และใช้ทางใดกลับจากบิณฑบาต ในทางและสถานที่นั้น ๆ เรามีความพอใจ ความกำหนัด ความขัดเคือง ความลุ่มหลง หรือกิเลสกระทบใจ