พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต · วรรคที่ ๕
๖. อุปปัตติสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๗๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๖/๑๐ ในวรรคที่ ๕มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต วรรคที่ ๕ อุปปัตติสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๔๖๐–๔๖๒
ในพระสูตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่าภิกษุผู้ละธรรมเป็นเครื่องข้อง ๗ ประการได้แล้ว ตัด
ตัณหาเป็นเหตุนำไปสู่ภพได้เด็ดขาดแล้ว ย่อมมีสงสาร
คือชาติหมดสิ้นแล้ว เธอไม่ต้องเกิดอีกต่อไป
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความแม้นี้ไว้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาแล้วอย่างนี้
๖. กามูปปัตติสูตร
ว่าด้วยผู้ตกอยู่ในอำนาจกาม ๓ ประเภท
{๒๗๕} [๙๕] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ตกอยู่ในอำนาจกามนี้มี ๓ ประเภท ๓ ประเภท คืออะไรบ้าง คือ
๑. เหล่าสัตว์ที่มีกามปรากฏอยู่ตามธรรมชาติ
๒. เทวดาชั้นนิมมานรดีที่ยินดีในทิพยสมบัติที่ตนเนรมิตขึ้นเอง
- ๑ธรรมเป็นเครื่องข้อง ๗ ประการ คือ (๑) ตัณหา ความทะยานอยาก (๒) ทิฏฐิ ความเห็นผิด (๓) มานะ ความถือตัว (๔) โกธะ ความโกรธ (๕) อวิชชา ความไม่รู้สภาพจริง (๖) กิเลส ความเศร้าหมองจิต (๗) ทุจริต ความประพฤติชั่ว (ขุ.อิติ.อ. ๓๔๐)
- ๒เหล่าสัตว์ที่มีกามปรากฏอยู่ตามธรรมชาติ หมายถึงพวกมนุษย์ เหล่าเทวดาชั้นต้น ๔ ชั้น คือตั้งแต่ ชั้นจาตุมหาราชิกาจนถึงชั้นดุสิต และพวกเหล่าสัตว์ที่เกิดในอบายภูมิ ซึ่งยกเว้นพวกสัตว์นรกพวกเดียว (ขุ.อิติ.อ. ๓๔๐)
๓. เทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตตีที่ยินดีในทิพยสมบัติที่เทวดาเหล่าอื่นเนรมิตให้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ตกอยู่ในอำนาจกามมี ๓ ประเภทดังกล่าวมานี้”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
เหล่าสัตว์ผู้มีกามปรากฏอยู่ตามธรรมชาติ เทวดาผู้
ยินดีในกามที่ตนเนรมิตเอง เทวดาผู้บริโภคกามที่ผู้อื่น
เนรมิตให้ รวมทั้งหมู่มนุษย์และสัตว์ผู้ยินดีในกามอื่น ๆ
ย่อมไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้และความ
บัณฑิตรู้โทษในกามสมบัติทั้งหลายอย่างนี้แล้ว พึง
ละวัตถุกามและกิเลสกามทั้งที่เป็นของทิพย์และของ
มนุษย์เสียให้หมด
บัณฑิตทั้งหลายตัดขาดกระแสตัณหาในปิยรูป
สาตรูปที่บุคคลพ้นไดัยาก ย่อมดับกิเลสไดัหมดสิ้น
พ้นทุกข์ได้หมดสิ้น
- ๑สังสารวัฏ ลำดับสืบต่อที่เป็นไปไม่ขาดสายแห่งขันธ์ ธาตุ และอายตนะทั้งหลาย หมายถึงการเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพกำเนิดต่าง ๆ (ที.ม.อ. ๙๔, สํ.นิ.อ. ๑๑๐. ขุ.อุ.อ. ๒๘๙)
- ๒อันมีความเป็นอย่างนี้ หมายถึงอัตภาพชาตินี้ มีความเป็นอย่างอื่น หมายถึงอัตภาพชาติต่อ ๆ ไป (องฺ.จตุกฺก.อ. ๒๘๗, ขุ.อิติ.อ. ๓๔๑)
- ๓ปิยรูปสาตรูป สิ่งหรือสภาวะที่น่ารัก ชื่อว่าปิยรูป สิ่งหรือสภาวะที่น่าชื่นใจ ชื่อว่าสาตรูป หมายถึงสภาวะที่น่าปรารถนาที่เป็นเหตุให้บุคคลสยบหมกมุ่นด้วยอำนาจความติดใจในสุขเวทนา (ขุ.อิต.อ. ๓๔๑,๓๙๐) เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ (ดู นทีโสตสูตร จตุกกนิบาต อิติวุตตกะ ข้อ ๑๐๙ หน้า ๔๘๖ ในเล่มนี้)
บัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นอริยสัจ บรรลุอรหัตมรรค รู้
ความสิ้นทุกข์คือชาติด้วยปัญญาเป็นเครื่องรู้ยิ่ง ย่อมไม่
กลับมาเกิดอีก
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความแม้นี้ไว้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาแล้วอย่างนี้
๗. กามโยคสูตร
ว่าด้วยผู้ชื่อว่าอาคามี อนาคามี และขีณาสพ
{๒๗๖} [๙๖] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่าดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่หมกมุ่นในกามโยคะ ประกอบด้วยภวโยคะ ชื่อว่าเป็น อาคามี คือ ยังต้องกลับมาเกิดในมนุษยโลกนี้อีกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยบุคคลที่พรากตนออกจากกามโยคะได้แล้ว แต่ยังประกอบด้วยภวโยคะ ชื่อว่าเป็นพระอนาคามี คือ เป็นผู้ไม่ต้องกลับมาเกิดในกามภูมิอีกดูก่อนภิกษุทั้งหลายอริยบุคคลที่พรากตนออกจากกามโยคะและภวโยคะได้แล้ว ชื่อว่าเป็นพระอรหันตขีณาสพ”ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
- ๑กามโยคะกิเลสเครื่องประกอบคือกาม หมายถึงความกำหนัดยินดีที่เกี่ยวเนื่องด้วยกามคุณ ๕ ภวโยคะ กิเลสเครื่องประกอบคือภพ หมายถึงความพอใจยินดีในรูปภพและอรูปภพ หรือความ ติดใจในฌานสมาบัติ และความยินดีที่ประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ (ขุ.อิติ.อ. ๓๔๒)
จบ ๖. อุปปัตติสูตร