พระสุตตันตปิฎก · ขุททกนิกาย
มาติกา เล่ม ๓๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มาติกา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๑ หน้า ๑–๑๑
พระไตรปิฎกภาษาไทย
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ขุททกนิกาย
ปฏิสัมภิทามรรค
ฉบับเฉลิมพระเกียรติ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี
พุทธศักราช ๒๕๔๙
มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์
๓๑
พระบาลีสุตตันตปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. มหาวรรค
หมวดว่าด้วยเรื่องสำคัญ
มาติกา
{๐}[๐]๑. ปัญญาในการทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้ว ชื่อว่า สุตมยญาณ (ความรู้อันสำเร็จมาแต่การฟัง)๒. ปัญญาในการที่ฟังธรรมแล้วสำรวมระวัง ชื่อว่า สีลมยญาณ (ความรู้อันสำเร็จมาแต่ศีล)๓. ปัญญาในการที่สำรวมระวังแล้วตั้งใจไว้ดี ชื่อว่า สมาธิภาวนามยญาณ (ความรู้อันสำเร็จมาแต่การเจริญสมาธิ)๔. ปัญญาในการกำหนดปัจจัย ชื่อว่า ธัมมฐิติญาณ(ความรู้ในเหตุธรรม)
- ๑ปฏิสัมภิทามรรค แปลว่า ทางแห่งปฏิสัมภิทาทั้งหลาย (ปฏิสมฺภิทานํ มคฺโค = ปฏิสมฺภิทามคฺโค) คำว่า ปฏิสัมภิทา หมายถึงปัญญาหรือความรู้ที่แตกฉานทั้ง ๔ ประการ คือ (๑) อัตถปฏิสัมภิทา ปัญญาที่แตกฉานในอรรถ หมายถึงความรู้ที่สามารถกำหนดลักษณะเฉพาะและความหมายของผลประเภทต่าง ๆ คือรู้แจ้งชัดในความหมาย เห็นข้อธรรมหรือความย่อ ก็สามารถอธิบายขยาย
๕. ปัญญาในการย่อธรรมทั้งหลายทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบันแล้วกำหนดไว้ ชื่อว่า สัมมสนญาณ (ความรู้ในการพิจารณา)
๖. ปัญญาในการพิจารณาเห็นความแปรปรวนไปแห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน ชื่อว่า อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ (ความรู้ในการพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป)
- ออกไปได้โดยพิสดาร หรือเห็นเหตุก็สามารถเชื่อมโยงไปหาผลได้ (๒) ธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาที่แตกฉานในธรรม หมายถึงความรู้ที่สามารถกำหนดลักษณะเฉพาะและความหมายของเหตุประเภทต่างๆ คือรู้แจ้งชัดในหลัก เห็นอรรถาธิบายพิสดารก็สามารถจับใจความมาตั้งเป็นหัวข้อได้ หรือเห็นผลก็สามารถสาวถึงเหตุได้ (๓) นิรุตติปฏิสัมภิทา ปัญญาที่แตกฉานในนิรุตติ หมายถึงความรู้ที่สามารถกำหนดลักษณะเฉพาะและความหมายของโวหารแห่งภาษาประเภทต่าง ๆ ที่กล่าวถึงอรรถและธรรม คือรู้แจ้งชัดในภาษาธรรม รู้ศัพท์บัญญัติและภาษาต่าง ๆ สามารถใช้คำพูดชี้แจงอรรถและธรรมให้ผู้อื่นเข้าใจและเห็นตามได้ (๔) ปฏิภาณปฏิสัมภิทา ปัญญาที่แตกฉานในปฏิภาณ หมายถึงความรู้ที่สามารถกำหนดลักษณะเฉพาะและความหมายของปฏิภาณประเภทต่าง ๆ คือรู้แจ้งชัดในปฏิสัมภิทาทั้ง ๓ หรือรู้แจ้งชัดในความคิดทันการ สามารถนำความรู้ที่มีอยู่มาปรับใช้ประโยชน์อย่างเหมาะสมและทำให้ผู้ฟังเข้าใจอย่างถูกต้องตามความเป็นจริงของเรื่องนั้นๆ (นัย ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๓-๔)
- คัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค จึงหมายถึงคัมภีร์ที่ว่าด้วยอุบายให้บรรลุถึงหรือให้ได้ปฏิสัมภิทาทั้ง ๔ ประการดังกล่าวนั้น ซึ่งเป็นผลงานแนวอภิธรรมของท่านพระสารีบุตรเถระ ผู้เป็นพระอัครสาวกเบื้องขวาที่ได้รับเอตทัคคะจากพระผู้มีพระภาคเจ้าว่าเป็นเลิศทางปัญญา ทั้งได้รับสมญานามว่าเป็นพระธรรมเสนาบดี คือเสนาบดีผู้บัญชาการกองทัพธรรมของพระผู้มีพระภาเจ้าผู้เป็นพระธรรมราชา (ต่อจาก มหานิทเทส พระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๙ และจูฬนิทเทส พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๐ ซึ่งจัดเป็นผลงานอธิบายพระพุทธพจน์แนวอรรถกถา) โดยได้ประมวลอธิบายขยายความอุบายให้บรรลุถึงปฏิสัมภิทานั้นด้วยนัยและอรรถอันวิจิตรพิสดารและมีวิธีแจกแจงเนื้อหาอย่างมีระบบแบบแผน เป็นลักษณะเฉพาะของตน กล่าวคือแบ่งเนื้อหาเป็น ๓ วรรค (หมวด) คือ (๑) มหาวรรค (๒) ยุคนัทธวรรค (๓) ปัญญาวรรค แต่ละวรรคประกอบด้วย ๑๐ กถา (เรื่อง) รวมจำนวน ๓๐ กถา ซึ่งแต่ละกถายังจำแนกเนื้อหาเป็น ๒ ส่วน คือ (๑) ส่วนที่เป็นบทตั้ง ซึ่งเรียกว่า มาติกา หรือ อุทเทส คือบทธรรมหรือหัวข้อธรรมที่ตั้งขึ้นเพื่ออธิบาย ซึ่งมีแหล่งที่มา ๓ แหล่ง คือ (๑) มาจากพระพุทธวจนะโดยตรง (๒) มาจากภาษิตของท่านพระอานนท์ที่รับฟังมาจากพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนำมาบอกกล่าวแก่เพื่อนสหธรรมิกในโอกาสต่าง ๆ (๓) มาจาภาษิตของท่านพระสารีบุตรเถระที่สดับรับมาจากพระผู้มีพระภาคเจ้าในโอกาสต่าง ๆ ในกรณีที่ไม่อาจยกพระพุทธวจนะโดยตรงหรือที่
๗. ปัญญาในการพิจารณาอารมณ์แล้วพิจารณาเห็นความดับไปชื่อว่า วิปัสสนาญาณ (ความรู้ในความเห็นแจ้ง)๘. ปัญญาในการปรากฏโดยความเป็นภัย ชื่อว่า อาทีนวญาณ (ความรู้ในการเห็นโทษ)
๙. ปัญญาคือความเป็นผู้ใคร่จะพ้นไปทั้งพิจารณาและวางเฉยอยู่ ชื่อว่า สังขารุเปกขาญาณ (ความรู้ในสังขารุเปกขา)๑๐. ปัญญาในการออกและหลีกไปจากสังขารนิมิตภายนอก ชื่อว่า โคตรภูญาณ (ความรู้ในโคตรภู)๑๑. ปัญญาในการออกและหลีกไปจากกิเลส ขันธ์ และสังขารนิมิตภายนอกทั้งสอง ชื่อว่า มัคคญาณ (ความรู้ในมรรค)๑๒. ปัญญาในการระงับประโยค ชื่อว่า ผลญาณ (ความรู้ในผล)
- ผ่านทางท่านพระอานนท์ ซึ่งบทตั้งใดที่เป็นพระพุทธวจนะโดยตรงและที่ผ่านทางท่านพระอานนท์ ท่านจะอ้างที่มาไว้ด้วย ส่วนที่ไม่ได้อ้างที่มา นั่นหมายถึงภาษิตของท่านเอง และ (๒) ส่วนที่เป็นบทขยาย ซึ่งเรียกว่า นิทเทส คือคำอธิบายมาติกาด้วยนัยและอรรถต่างๆ อย่างวิจิตรพิสดาร โดยยกมาตั้งเป็นคำปุจฉาแล้วิสัชนาจนได้ความแจ่มแจ้งด้วยการยกหมวดธรรมต่างๆ ที่เกี่ยวข้องมารับรอง ซึ่งแต่ละนิทเทสได้มุ่งอธิบายไตรสิกขาเป็นหลัก และมีวัตถุประสงค์ตรงกัน คือ เพื่อให้ผู้ศึกษาได้เกิดปัญญาที่แตกฉานในอรรถ ธรรม นิรุตติ และปฏิภาณ
- คัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค ถือว่าเป็นปกรณ์ทางกัมมัฏฐานปกรณ์แรกในพระพุทธศาสนาและเป็นต้นแบบของคัมภีร์ด้านนี้ในสมัยต่อมา เช่น คัมภีร์วิมุตติมรรค ที่รจนาโดยพระอุปติสสเถระ และคัมภีร์วิสุทธิมรรค ที่รจนาโดยพระพุทธโฆสเถระ โดยทั้งสองคัมภีร์นี้ต่างยกพระพุทธภาษิตเถรภาษิตหรือธรรมภาษิตที่เกี่ยวกับไตรสิกขาและหลักปฏิบัติกัมมัฏฐานมาตั้งเป็นบทมาติกาแล้วอธิบายขยายความตามความเห็นของตนโดยมีพระพุทธภาษิต เถรภาษิต หรือธรรมภาษิตอื่น ๆ รับรอง ความถูกต้องโดยมีคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคนี้เป็นแหล่งสนับสนุนคำอธิบาย
- คัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคจัดไว้ในองค์ที่ ๒ คือ เคยยะ (ร้อยแก้วผสมร้อยกรอง) และองค์ที่ ๓ คือ เวยยากรณะ (ความร้อยแก้วล้วน) ในบรรดานวังคสัตถุศาสน์ หรือคำสอนของพระศาสดามีองค์ ๙ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๑๐) จัดเป็นคัมภีร์ที่ ๑๒ ในบรรดา ๑๕ คัมภร์ของขุททกนิกาย และจัดเป็นเล่มที่ ๓๑ ในบรรดาพระไตรปิฎก ๔๕ เล่ม
๑๓. ปัญญาในการพิจารณาเห็นอุปกิเลสนั้น ๆ อันอริยมรรคนั้น ๆ ตัดได้แล้ว ชื่อว่า วิมุตติญาณ (ความรู้ในการหลุดพ้น)๑๔. ปัญญาในการพิจารณาเห็นธรรมที่เข้ามาประชุมในขณะนั้น ชื่อว่า ปัจจเวกขณญาณ (ความรู้ในการพิจารณา)๑๕. ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายใน ชื่อว่า วัตถุนานัตตญาณ (ความรู้ในความต่างแห่งวัตถุ)๑๖. ปัญญาในการกำหนดธรรมเป็นภายนอกชื่อว่า โคจรนานัตตญาณ (ความรู้ในความต่างแห่งโคจร)๑๗. ปัญญาในการกำหนดจริยา ชื่อว่า จริยานานัตตญาณ (ความรู้ในความต่างแห่งจริยา)๑๘. ปัญญาในการกำหนดธรรม ๔ ชื่อว่า ภูมินานัตตญาณ (ความรู้ในความต่างแห่งภูมิ)๑๙. ปัญญาในการกำหนดธรรม ๙ ชื่อว่า ธัมมนานัตตญาณ (ความรู้ในความต่างแห่งธรรม)๒๐. ปัญญาอันรู้ยิ่ง ชื่อว่า ญาตัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่ารู้)
๒๑. ปัญญาเครื่องกำหนดรู้ ชื่อว่า ตีรณัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าพิจารณา)
๒๒. ปัญญาเครื่องละ ชื่อว่า ปริจจาคัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าสละ)
๒๓. ปัญญาเครื่องเจริญ ชื่อว่า เอกรสัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่ามีกิจเป็นอันเดียว)๒๔. ปัญญาเครื่องทำให้แจ้ง ชื่อว่า ผัสสนัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าถูกต้อง)
๒๕. ปัญญาในความต่างแห่งอรรถชื่อว่า อัตถปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในความแตกฉานในอรรถ)
๒๖. ปัญญาในความต่างแห่งธรรม ชื่อว่า ธัมมปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในความแตกฉานในธรรม)
๒๗. ปัญญาในความต่างแห่งนิรุตติ ชื่อว่า นิรุตติปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในความแตกฉานในนิรุตติ)
๒๘. ปัญญาในความต่างแห่งปฏิภาณ ชื่อว่า ปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในความแตกฉานในปฏิภาณ)
๒๙. ปัญญาในความต่างแห่งวิหารธรรม ชื่อว่า วิหารัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าธรรมเครื่องอยู่)
๓๐. ปัญญาในความต่างแห่งสมาบัติ ชื่อว่า สมาปัตติฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าสมาบัติ)
๓๑. ปัญญาในความต่างแห่งวิหารสมาบัติ ชื่อว่า วิหารสมาปัตติฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าวิหารสมาบัติ)
๓๒. ปัญญาในการตัดอาสวะขาดเพราะความบริสุทธิ์แห่งสมาธิอันเป็นเหตุไม่ให้ฟุ้งซ่าน ชื่อว่า อานันตริกสมาธิญาณ (ความรู้ในสมาธิอันมีในลำดับ)๓๓. ทัสสนาธิปไตย (ทัศนะมีความเป็นอธิบดี) วิหาราธิคม (คุณเครื่องบรรลุคือวิหารธรรม) อันสงบ และปัญญาในความที่จิตน้อมไปในผลสมาบัติอันประณีต ชื่อว่า อรณวิหารญาณ๓๔. ปัญญาในความเป็นผู้ชำนาญด้วยการระงับสังขาร ๓ ด้วยญาณจริยา ๑๖ และด้วยสมาธิจริยา ๙ เพราะประกอบด้วยพละ ๒ อย่าง ชื่อว่า นิโรธสมาปัตติญาณ (ความรู้ในนิโรธสมาบัติ)
๓๕. ปัญญาในความสิ้นไปแห่งความเป็นไปแห่งกิเลสและขันธ์ของบุคคลผู้รู้สึกตัว ชื่อว่า ปรินิพพานญาณ (ความรู้ในปรินิพพาน)
๓๖. ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง ในการตัดขาดโดยชอบและในนิโรธ ชื่อว่า สมสีสัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าธรรมอันสงบและธรรมอันเป็นประธาน)๓๗. ปัญญาในความสิ้นไปแห่งกิเลสอันหนา สภาพต่าง ๆ สภาพเดียวและเดช ชื่อว่า สัลเลขัฏฐญาณ (ญาณในความหมายว่าธรรมเครื่องขัดเกลา)๓๘. ปัญญาในความประคองไว้ซึ่งจิตอันไม่หดหู่และจิตที่ส่งไป ชื่อว่า วีริยารัมภญาณ (ความรู้ในการปรารภความเพียร)
๓๙. ปัญญาในการประกาศธรรมต่าง ๆ ชื่อว่า อัตถสันทัสสนญาณ (ความรู้ในการเห็นชัดซึ่งอรรถธรรม)
๔๐. ปัญญาในการแทงตลอดการสงเคราะห์ธรรมทั้งปวงเป็นหมวดเดียวกัน ความต่างกัน และความเป็นอันเดียวกันแห่งธรรมทั้งปวง ชื่อว่า ทัสสนวิสุทธิญาณ (ความรู้อันหมดจดแห่งทัสสนะ)๔๑. ปัญญาคือความรู้แจ้งธรรมทั้งหลายที่ปรากฏโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า ขันติญาณ (ความรู้ในขันติ)
๔๒. ปัญญาในความถูกต้องธรรม ชื่อว่า ปริโยคาหนญาณ (ความรู้ในความย่างเข้าไป)
๔๓. ปัญญาในการรวมธรรม ชื่อว่า ปเทสวิหารญาณ (ความรู้ในวิหารธรรมส่วนหนึ่ง)
๔๔. ปัญญาในความมีกุศลธรรมเป็นอธิบดี ชื่อว่า สัญญาวิวัฏฏญาณ (ความรู้ในความหลีกออกด้วยปัญญาที่รู้ดี)
๔๕. ปัญญาในธรรมเป็นเหตุหลีกออกจากความต่าง ชื่อว่า เจโตวิวัฏฏญาณ (ความรู้ในความหลีกออกจากนิวรณ์ด้วยใจ)
๔๖. ปัญญาในการอธิษฐาน ชื่อว่า จิตตวิวัฏฏญาณ (ความรู้ในความหลีกไปแห่งจิต)
๔๗. ปัญญาในธรรมอันว่างเปล่า ชื่อว่า ญาณวิวัฏฏญาณ (ความรู้ในความหลีกไปด้วยญาณ)
๔๘. ปัญญาในความสลัดออก ชื่อว่า วิโมกขวิวัฏฏญาณ ความรู้ในความหลีกไปแห่งจิตด้วยวิโมกข์
๔๙. ปัญญาในความหมายว่าจริง ชื่อว่า สัจจวิวัฏฏญาณ (ความรู้ในความหลีกไปด้วยสัจจะ)
๕๐. ปัญญาในความสำเร็จด้วยการกำหนดกาย (รูปกายของตน) และจิต (จิตมีญาณเป็นบาท) เข้าด้วยกัน และด้วยสามารถแห่งความตั้งไว้ซึ่งสุขสัญญา(สัญญาประกอบด้วยอุเบกขาในจตุตถฌานอันละเอียด) และลหุสัญญา (สัญญาเบา เพราะพ้นจากนิวรณ์และปฏิปักขธรรม) ชื่อว่า อิทธิวิธญาณ (ความรู้ในการแสดงฤทธิ์ได้ต่าง ๆ)๕๑. ปัญญาในการกำหนดเสียงเป็นนิมิตหลายอย่างหรืออย่างเดียว ด้วยสามารถการแผ่วิตกไป ชื่อว่า โสตธาตุวิสุทธิญาณ (ความรู้อันหมดจดแห่งโสตธาตุ)
๕๒. ปัญญาในการกำหนดจริยาคือวิญญาณหลายอย่างหรืออย่างเดียว ด้วยความแผ่ไปแห่งจิต ๓ ประเภท และด้วยสามารถแห่งความผ่องใสแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย ชื่อว่า เจโตปริยญาณ (ความรู้ในความกำหนดรู้จิตผู้อื่นได้ด้วยจิตของตน)
๕๓. ปัญญาในการกำหนดธรรมทั้งหลายอันเป็นไปตามปัจจัยด้วย สามารถความแผ่ไปแห่งกรรมหลายอย่างหรืออย่างเดียว ชื่อว่า ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ความรู้เป็นเครื่องระลึกชาติก่อน ๆ ได้)
๕๔. ปัญญาในความเห็นรูปเป็นนิมิตหลายอย่างหรืออย่างเดียวด้วยสามารถแสงสว่าง ชื่อว่า ทิพพจักขุญาณ (ความรู้ในทิพยจักขุ)๕๕. ปัญญาในความเป็นผู้มีความชำนาญในอินทรีย์ ๓ประการ โดยอาการ ๖๔ ชื่อว่า อาสวักขยญาณ (ความรู้ในความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย)๕๖. ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรกำหนดรู้ ชื่อว่า ทุกขญาณ (ความรู้ในทุกข์)
๕๗. ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรละ ชื่อว่า สมุทยญาณ (ความรู้ในสมุทัย)
๕๘. ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรทำให้แจ้ง ชื่อว่า นิโรธญาณ (ความรู้ในนิโรธ)
๕๙. ปัญญาในอรรถว่าเป็นสิ่งควรเจริญ ชื่อว่า มัคคญาณ (ความรู้ในมรรค)
๖๐. ทุกขญาณ (ความรู้ในทุกข์)
๖๑. ทุกขสมุทยญาณ (ความรู้ในเหตุให้เกิดทุกข์)
๖๒. ทุกขนิโรธญาณ (ความรู้ในความดับทุกข์)
๖๓. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ (ความรู้ในข้อปฏิบัติเป็นเหตุให้ถึงความดับทุกข์)
๖๔. อัตถปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในอรรถปฏิสัมภิทา)
๖๕. ธัมมปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในธรรมปฏิสัมภิทา)
๖๖. นิรุตติปฏิสัมปภิทาญาณ (ความรู้ในนิรุตติปฏิสัมภิทา)
๖๗. ปฏิภาณปฏิสัมภิทาญาณ (ความรู้ในปฏิภาณปฏิสัมภิทา)
๖๘. อินทริยปโรปริยัตตญาณ (ความรู้ในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย)
๖๙. อาสยานุสยญาณ (ความรู้ในอาสัยและอนุสัยของสัตว์)
๗๐. ยมกปาฏิหาริยญาณ (ความรู้ในยมกปาฏิหาริย์)
๗๑. มหากรุณาสมาปัตติญาณ (ความรู้ในมหากรุณาสมาบัติ)
๗๒. สัพพญญุตญาณ (ความรู้ในพระสัพพัญญู)
๗๓. อนาวรณญาณ (ความรู้ในอนาวรณะ)
ญาณเหล่านี้รวมเป็น ๗๓ ญาณ ในญาณทั้ง ๗๓ นี้ ญาณ ๖๗ ข้างต้นทั่วไปแก่พระสาวก ญาณ ๖ ตอนท้ายไม่ทั่วไปแก่พระสาวก เป็นญาณเฉพาะพระตถาคตเท่านั้น ฉะนี้แล
จบ มาติกา
๑. ญาณกถา
ว่าด้วยญาณความรู้
๑. สุตมยญาณนิทเทส
แสดงญาณความรู้อันสำเร็จมาแต่การฟัง
{๑} [๑] ปัญญาในการทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้วชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร
ปัญญาอันเป็นเครื่องทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้ว คือ รู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้ ธรรมเหล่านี้ควรละ ธรรมเหล่านี้ควรให้เจริญ ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความตั้งอยู่ ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งความวิเศษ ธรรมเหล่านี้เป็นไปในส่วนแห่งการชำแรกกิเลส สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา นี้ทุกขอริยสัจ นี้ทุกขสมุทัยอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธอริยสัจ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ชื่อว่า สุตมยญาณ{๒} [๒] ปัญญาอันเป็นเครื่องทรงจำธรรมที่ได้ฟังมาแล้ว คือ รู้ชัดธรรมที่ได้สดับมาแล้วนั้นว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ชื่อว่าสุตมยญาณอย่างไร ธรรมอย่างหนึ่งควรรู้ยิ่ง คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ธรรม ๒ ควรรู้ยิ่ง คือธาตุ๒ ธรรม ๓ ควรรู้ยิ่ง คือธาตุ ๓ ธรรม ๔ ควรรู้ยิ่ง คืออริยสัจ ๔ ธรรม ๕ ควรรู้ยิ่ง คือวิมุตตายนะ ๕ ธรรม ๖ ควรรู้ยิ่ง คืออนุตตริยะ ๖ ธรรม
- ๑ธาตุ ๒ คือ สังขตธาตุ และอสังขตธาตุ (ขุ.ปฎิ.อ. ๑/๗๓)
- ๒ธาตุ ๓ คือ กามธาตุ รูปธาตุ และอรูปธาตุ (ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๗๓)
- ๓วิมุตตายตนะ ๕ หมายถึงเหตุแห่งวิมุตติคือความหลุดพ้น ๕ ประการ คือ (๑) ฟังการแสดงธรรมที่ บุคคลอื่นให้เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ตน (๒) แสดงธรรมตามที่ตนสดับมาเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนเหล่าอื่น (๓) ทำการสาธยายธรรมตามที่สดับมา (๔) หมั่นตรึกธรรมตามที่
จบ มาติกา