๕. พาลวรรค เล่ม ๒๕

ราตรีหนึ่ง ยาวนานสำหรับคนผู้ตื่นอยู่

ระยะทางโยชน์หนึ่ง ยาวไกลสำหรับคนผู้เมื่อยล้า

สังสารวัฏ ยาวนานสำหรับคนพาลผู้ไม่รู้แจ้งสัทธรรม

๒. มหากัสสปสัทธิวิหาริกวัตถุ

เรื่องสัทธิวิหาริกของพระมหากัสสปเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์ ดังนี้)

หากบุคคลเที่ยวหาคนดีกว่าตน หรือเสมอกับตนไม่ได้

ก็ควรถือการเที่ยวไปคนเดียวให้มั่นคง

เพราะจะหาความเป็นเพื่อน ในคนพาลไม่ได้เลย

๓. อานันทเสฏฐิวัตถุ

เรื่องอานันทเศรษฐี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่เศรษฐีชื่อมูลสิริบุตรของอานันทเศรษฐี ดังนี้)คนพาลย่อมเดือดร้อนว่า “เรามีบุตร เรามีทรัพย์”

แท้จริง ตัวตนก็ไม่มี บุตรและทรัพย์จักมีแต่ที่ไหน

๔. คัณฐิเภทกโจรวัตถุ

เรื่องโจรผู้ทำลายปม

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่โจรผู้ทำลายปมและชนทั้งหลาย ดังนี้)คนพาลที่รู้ตัวว่าเป็นคนพาล

ยังเป็นบัณฑิตได้บ้าง

แต่คนพาลที่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต

นั่นแหละ เรียกว่า คนพาลแท้

๕. อุทายิเถรวัตถุ

เรื่องพระอุทายีเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนพาล แม้จะอยู่ใกล้บัณฑิตชั่วชีวิต

ก็ไม่รู้แจ้งธรรม เหมือนทัพพีไม่รู้รสแกง ฉะนั้น

๖. ปาเฐยยกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุชาวเมืองปาฐา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

วิญญูชน แม้จะอยู่ใกล้บัณฑิตเพียงชั่วครู่

ก็รู้แจ้งธรรมได้ฉับพลัน เหมือนลิ้นรู้รสแกง ฉะนั้น

๗. สุปปพุทธกุฏฐิวัตถุ

เรื่องนายสุปปพุทธะผู้เป็นโรคเรื้อน

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

คนพาลผู้มีปัญญาทราม ทำตนให้เป็นดุจข้าศึก

เที่ยวทำบาปกรรมที่ให้ผลเผ็ดร้อน

๘. กัสสกวัตถุ

เรื่องชาวนา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ชาวนาคนหนึ่ง ดังนี้)

บุคคลทำกรรมใดแล้ว

ย่อมเดือดร้อนใจในภายหลัง

ร้องไห้น้ำตานองหน้า เสวยผลกรรมอยู่

กรรมนั้นชื่อว่า เป็นกรรมไม่ดี

๙. สุมนมาลาการวัตถุ

เรื่องช่างดอกไม้ชื่อสุมนะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

บุคคลทำกรรมใดแล้ว

ย่อมไม่เดือดร้อนใจในภายหลัง

อิ่มเอิบ ดีใจ เสวยผลกรรมอยู่

กรรมนั้นชื่อว่า เป็นกรรมดี

๑๐. อุปปลวัณณาเถรีวัตถุ

เรื่องพระอุบลวัณณาเถรี

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ตลอดเวลาที่บาปยังไม่ให้ผล

คนพาลย่อมสำคัญบาปดุจน้ำผึ้ง

แต่เมื่อใดบาปให้ผล เมื่อนั้นคนพาลย่อมประสบทุกข์

๑๑. ชัมพุกาชีวกวัตถุ

เรื่องอาชีวกชื่อชัมพุกะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่มหาชนชาวแคว้นอังคะและมคธ ดังนี้)คนพาลถึงใช้ปลายหญ้าคาจิ้มอาหารกินทุกๆ เดือน

เขาก็ไม่ได้รับผลแห่งการปฏิบัติเช่นนั้น

เท่าเสี้ยวที่ ๑๖ ของผู้มีธรรมอันนับได้แล้ว

๑๒. อหิเปตวัตถุ

เรื่องเปรตผู้มีรูปร่างเหมือนงู

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

บาปกรรมที่บุคคลทำแล้วยังไม่ให้ผลทันที

เหมือนน้ำนมที่รีดในวันนี้

บาปกรรมนั้นจะค่อย ๆ เผาผลาญคนพาล

เหมือนไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้ ฉะนั้น

๑๓. สัฏฐิกูฏเปตวัตถุ

เรื่องเปรตถูกฆ้อนต่อยศีรษะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ความรู้ เกิดแก่คนพาลเพียงเพื่อทำลายถ่ายเดียว

ความรู้ของคนพาลนั้น กำจัดคุณงามความดี

ทำปัญญาของเขาให้ตกต่ำ

๑๔. สุธัมมเถรวัตถุ

เรื่องพระสุธัมมเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระสุธัมมเถระ ดังนี้)

ภิกษุพาลปรารถนาการยกย่องที่ตนไม่มี

ปรารถนาให้ภิกษุทั้งหลายตามแวดล้อมตน

ปรารถนาความเป็นใหญ่ในอาวาส

และปรารถนาเครื่องบูชาจากชาวบ้านทั้งหลาย

ภิกษุพาลเกิดความดำริว่า

“ขอให้คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้ง ๒ ฝ่าย จงเข้าใจว่า

เราผู้เดียวทำกิจนี้ เราผู้เดียวพึงมีอำนาจในการงาน

ไม่ว่ากิจการใหญ่หรือเล็ก”

ความริษยา และความถือตัว จึงเกิดพอกพูนขึ้น

๑๕ วนวาสีติสสเถรวัตถุ

เรื่องพระวนวาสีติสสเถระ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ข้อปฏิบัติที่เป็นเหตุให้ได้ลาภเป็นอย่างหนึ่ง

ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงนิพพานเป็นอีกอย่างหนึ่ง

ภิกษุผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า

รู้ชัดข้อปฏิบัติทั้งสองนี้แล้ว ไม่พึงยินดีสักการะ

แต่พึงเพิ่มพูนวิเวก (ให้ต่อเนื่อง)

พาลวรรคที่ ๕ จบ