เรื่องปริพาชกอัญญเดียรถีย์ เล่ม ๔

๒. อุโปสถขันธกะ

๑. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้สงฆ์ประชุมกัน

มูลเหตุให้ทรงอนุญาต

{๑๔๗} [๑๓๒] ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ประชุมกันกล่าวธรรมในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ คํ่าแห่งปักษ์ คนทั้งหลาย พากันเข้าไปหาอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นเพื่อฟังธรรม พวกเขาได้ความรัก ได้ความเลื่อมใสในพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ก็ได้พรรคพวก

ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชปลีกพระองค์เร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีพระทัยปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เดี๋ยวนี้พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกประชุมกันกล่าวธรรมในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ คํ่าแห่งปักษ์ คนทั้งหลายพากันเข้าไปหาอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นเพื่อฟังธรรม พวกเขาได้ความรัก ได้ความเลื่อมใสในพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกก็ได้พรรคพวก ไฉนหนอแม้พระคุณเจ้าทั้งหลายก็พึงประชุมกันในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์บ้าง” จึงท้าวเธอเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วประทับนั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นประทับนั่งแล้วได้ทูลข้อปริวิตกนั้นต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า หม่อมฉันปลีกตัวเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีจิตปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้

ว่า ‘เดี๋ยวนี้พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกประชุมกันกล่าวธรรมในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ คํ่าแห่งปักษ์ คนทั้งหลายพากันเข้าไปหาอัญเดียรถีย์ปริพาชก เหล่านั้นเพื่อฟังธรรม พวกเขาได้ความรัก ได้ความเลื่อมใสในพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกจึงได้พรรคพวก ไฉนหนอ แม้พระคุณเจ้าทั้งหลายก็พึงประชุมกันในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์บ้าง’ หม่อมฉันขอประทานพระวโรกาส ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายพึงประชุมกันในวัน ๑๔ คํ่า ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์บ้างเถิด พระพุทธเจ้าข้า”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชให้ทรงเห็นแจ้ง ให้ทรงสมาทาน ให้ทรงอาจหาญ ให้ทรงร่าเริง ด้วยธรรมีกถา ครั้นท้าวเธออันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว เสด็จลุกจากที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ

พระพุทธานุญาตวันประชุม

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประชุมกันในวัน ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า และ ๘ คํ่าแห่งปักษ์”

ภิกษุพากันนั่งนิ่งในที่ประชุม

{๑๔๘} ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายพูดกันว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต ให้ประชุมกันในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์ ภิกษุ เหล่านั้นจึง ประชุมกันในวัน ๑๔ คํ่า ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์แล้วนั่งนิ่งเสีย คนทั้งหลายเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นเพื่อฟังธรรม พวกเขาต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรประชุมกันในวัน ๑๔ ค่ำ

๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำแห่งปักษ์แล้วจึงได้นั่งนิ่งเสียเหมือนสุกรใบ้เล่า ธรรมเนียมภิกษุผู้ประชุมกันแล้วควรกล่าวธรรมมิใช่หรือ” ภิกษุทั้งหลายได้ยินคนเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระพุทธานุญาตให้กล่าวธรรมในที่ประชุม

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประชุมกันกล่าวธรรมในวัน ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า และ ๘ คํ่าแห่งปักษ์”

๒. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้สวดปาติโมกข์

ทรงอนุญาตสิกขาบทเป็นปาติโมกขุทเทส

{๑๔๙} [๑๓๓] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าปลีกพระองค์เร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีพระทัยปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ถ้ากระไร เราพึงอนุญาตสิกขาบท ที่เราบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายให้เป็นปาติโมกขุทเทสของพวกเธอ ปาติโมกขุทเทสนั้นจักเป็นอุโปสถกรรมของพวกเธอ”

ครั้นเวลาเย็น พระองค์เสด็จออกจากที่เร้นแล้วทรงทำธรรมีกถาใน เพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปลีกตัวเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นั้นได้มีจิตปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ถ้ากระไร เราพึงอนุญาตสิกขาบทที่เราบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายให้เป็นปาติโมกขุทเทสของพวกเธอ ปาติโมกขุทเทสนั้นจักเป็นอุโปสถกรรมของพวกเธอ’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงสวดอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้

[๑๓๔] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถ พึงสวดปาติโมกข์ อะไรเป็นบุพพกิจของสงฆ์ ท่านทั้งหลายพึงบอกความบริสุทธิ์ ข้าพเจ้าจักสวดปาติโมกข์ พวกเราบรรดาที่มีอยู่ทั้งหมดจงฟังจงใส่ใจซึ่งปาติโมกข์นั้นให้สำเร็จประโยชน์ ท่านผู้ใดมีอาบัติ ท่านผู้นั้นพึงทำให้แจ้ง เมื่ออาบัติไม่มี พึงนิ่งอยู่ ก็ด้วยความเป็นผู้นิ่งแล ข้าพเจ้าจักทราบท่านทั้งหลายว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ การสวดประกาศกว่าจะครบสามจบในบริษัทเห็นปานนี้ย่อมเป็นเหมือนการกล่าวแก้ เฉพาะรูปที่ถูกถามผู้เดียวฉะนั้น ก็ภิกษุรูปใด เมื่อสวดประกาศกว่าจะครบสามจบ ระลึกได้อยู่ แต่ไม่ยอมทำให้แจ้งอาบัติที่มีอยู่ สัมปชานมุสาวาท ย่อมมีแก่ภิกษุรูปนั้น ท่านทั้งหลาย ก็สัมปชานมุสาวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า

ตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย เพราะฉะนั้น ภิกษุต้องอาบัติแล้วระลึกได้ หวังความบริสุทธิ์ พึงทำให้แจ้งอาบัติที่มีอยู่ เพราะทำให้แจ้งอาบัติแล้ว ความผาสุกย่อมมีแก่เธอ’

นิทานุทเทสวิภังค์

{๑๕๐} [๑๓๕] คำว่า ปาติโมกข์ นี้ เป็นเบื้องต้น เป็นประธาน เป็นประมุข แห่งกุศลธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสเรียกว่า ปาติโมกข์คำว่า ท่านทั้งหลาย นี้ เป็นคำกล่าวที่อ่อนหวาน เป็นคำแสดงความเคารพ

คำว่า ท่านทั้งหลาย นี้ เป็นชื่อของถ้อยคำที่ประกอบด้วยความเคารพ และประกอบด้วยความยำเกรง

คำว่า จักสวด คือ จักบอก จักแสดง จักทำให้ปรากฏ จักเริ่ม จักเปิดเผย จักจำแนก จักทำให้ตื้น จักประกาศ

คำว่า นั้น ตรัสหมายถึงปาติโมกข์

คำว่า ที่มีอยู่ทั้งหมด ความว่า ภิกษุในบริษัทนั้นมีจำนวนเท่าไร เป็นเถระก็ตาม นวกะก็ตาม มัชฌิมะก็ตาม เหล่านี้เรียกว่า ที่มีอยู่ทั้งหมดคำว่า จงฟังให้สำเร็จประโยชน์ ความว่า จงตั้งใจ ใส่ใจ ประมวลเรื่องทั้งหมดด้วยใจ

คำว่า จงใส่ใจ ความว่า จงเป็นผู้มีจิตแน่วแน่ มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตไม่วอกแวก ตั้งใจฟัง

คำว่า ท่านผู้ใดมีอาบัติ ความว่า ภิกษุเถระก็ตาม นวกะก็ตาม มัชฌิมะก็ตาม มีอาบัติตัวใดตัวหนึ่งบรรดาอาบัติ ๕ กอง หรือมีอาบัติตัวใดตัวหนึ่งบรรดาอาบัติ ๗ กองคำว่า ท่านผู้นั้นพึงทำให้แจ้ง ความว่า ภิกษุรูปนั้นพึงแสดง พึงเปิดเผย พึงทำให้ตื้น พึงประกาศในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ หรือ ในบุคคลผู้หนึ่งอาบัติชื่อว่า ไม่มี คือ ภิกษุไม่ได้ต้อง หรือว่าต้องแต่ออกแล้ว

คำว่า พึงนิ่งอยู่ คือ พึงนิ่ง ไม่ต้องพูด

คำว่า ข้าพเจ้าจักทราบว่า ... เป็นผู้บริสุทธิ์ คือ จักรู้ จักทรงจำไว้

คำว่า ย่อมเป็นเหมือนการกล่าวแก้เฉพาะรูปที่ถูกถามผู้เดียว ความว่า พึงรู้ในบริษัทนั้นว่า ‘ถามเรา’ เหมือนภิกษุรูปหนึ่งผู้ถูกภิกษุอีกรูปหนึ่งถาม จึงตอบฉะนั้นบริษัทที่ชื่อว่า เห็นปานนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุบริษัท

คำว่า การสวดประกาศกว่าจะครบ ๓ จบ ความว่า สวดประกาศแม้ครั้งที่ ๑ สวดประกาศแม้ครั้งที่ ๒ สวดประกาศแม้ครั้งที่ ๓คำว่า ระลึกได้ คือ รู้ จำได้

อาบัติที่ชื่อว่า มีอยู่ คือ ภิกษุต้องแล้ว หรือต้องแล้วยังมิได้ออก

คำว่า ไม่ยอมทำให้แจ้ง ความว่า ไม่ยอมแสดง ไม่ยอมเปิดเผย ไม่ยอมทำให้ตื้น ไม่ยอมประกาศในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ หรือ ในบุคคลผู้หนึ่งคำว่า สัมปชานมุสาวาทย่อมมีแก่ภิกษุรูปนั้น คือ สัมปชานมุสาวาท ได้แก่อะไร ได้แก่อาบัติทุกกฏ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ความว่า เป็นธรรมทำอันตรายแก่อะไร เป็นธรรมทำอันตรายแก่การบรรลุปฐมฌาน เป็น

ธรรมทำอันตรายแก่การบรรลุทุติยฌาน เป็นธรรมทำอันตรายแก่การบรรลุตติยฌาน เป็นธรรมทำอันตรายแก่การบรรลุจตุตถฌาน เป็นธรรมทำอันตรายแก่การบรรลุฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ เนกขัมมะ (ความปลีกจากกาม) นิสสรณะ (ความสลัดจากกิเลส) ปวิเวก (ความสงัด) กุศลธรรมคำว่า เพราะฉะนั้น คือ เพราะเหตุดังนั้น

คำว่า ระลึกได้ คือ รู้ จำได้

คำว่า หวังความบริสุทธิ์ คือ ประสงค์เพื่อออกจากอาบัติ ประสงค์เพื่อความหมดจด

อาบัติที่ชื่อว่า มีอยู่ คือ ภิกษุต้องแล้ว หรือต้องแล้วยังมิได้ออก

คำว่า พึงทำให้แจ้ง ความว่า พึงทำให้แจ้งในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ หรือในบุคคลผู้หนึ่ง

คำว่า เพราะทำให้แจ้งอาบัติแล้ว ความผาสุกย่อมมีแก่เธอ ความว่า ความผาสุกมีเพื่ออะไร ความผาสุกมีเพื่อบรรลุปฐมฌาน ความผาสุกมีเพื่อบรรลุทุติยฌาน ความผาสุกมีเพื่อบรรลุตติยฌาน ความผาสุกมีเพื่อบรรลุจตุตถฌาน ความผาสุกมีเพื่อบรรลุฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ เนกขัมมะ นิสสรณะ ปวิเวก กุศลธรรม

ทรงอนุญาตให้สวดปาติโมกข์เฉพาะวันอุโบสถ

{๑๕๑} [๑๓๖] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงอนุญาตการสวดปาติโมกข์แล้วจึงสวดปาติโมกข์ทุกวัน ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์ทุกวัน รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ในวันอุโบสถ”

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต การสวดปาติโมกข์ในวันอุโบสถแล้ว จึงสวดปาติโมกข์ปักษ์ละ ๓ ครั้ง คือ ใน วัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์ปักษ์ละ ๓ ครั้ง รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดปาติโมกข์ปักษ์ละ ๑ ครั้ง คือ ในวัน ๑๔ คํ่าหรือวัน ๑๕ คํ่า”

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์สวดปาติโมกข์เฉพาะบริษัทตน

{๑๕๒} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์สวดปาติโมกข์แก่บริษัทเท่าที่มีอยู่ คือ เฉพาะบริษัทของตน ๆ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์แก่บริษัทเท่าที่มีอยู่ คือ เฉพาะบริษัทของตน ๆ รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตอุโบสถกรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน”

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายได้มีความปริวิตกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติอุโบสถกรรมแก่ภิกษุทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน” ดังนี้แล้วมีความดำริต่อไปว่า “ความพร้อมเพรียงกันมีเพียงเท่าไรหนอแล มีเพียงอาวาสหนึ่งหรือทั่วทั้งแผ่นดิน” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตความพร้อมเพรียงกันเพียงชั่วอาวาสหนึ่งเท่านั้น”

๓.ว่าด้วยเรื่องพระมหากัปปินะ

พระมหากัปปินะดำริจะไม่ทำอุโบสถ

{๑๕๓} [๑๓๗] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหากัปปินะพักอยู่ ณ มัททกุจฉิมฤคทายวัน ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านปลีกตัวหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีจิตปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เราควรไปทำอุโบสถหรือไม่ควรไป ควรไปทำสังฆกรรมหรือไม่ควรไป โดยที่แท้เราเป็นผู้หมดจดแล้วด้วย ความหมดจดอย่างยิ่ง”

ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความปริวิตกแห่งจิตของท่าน พระมหากัปปินะด้วยพระทัยของพระองค์ แล้วได้ทรงอันตรธานไปในคิชฌกูฏบรรพต มาปรากฏอยู่ตรงหน้าท่านพระมหากัปปินะ ณ มัททกุจฉิมฤคทายวัน เปรียบเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น แล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวาย ฝ่ายท่านพระมหกัปปินะ <*> ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่งเฝ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท่านพระมหากัปปินะผู้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งดังนี้ว่า “ดูก่อนกัปปินะ เธอปลีกตัวเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มีจิตปริวิตกเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘เราควรไปทำอุโบสถหรือไม่ควรไป ควรไปทำสังฆกรรมหรือไม่ควรไป โดยที่แท้ เราเป็นผู้หมดจดแล้วด้วยความหมดจดอย่างยิ่ง’ ดังนี้ มิใช่หรือ”

ท่านพระมหากัปปินะทูลรับว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนพราหมณ์ ทั้งหลาย ถ้าพวกเธอไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชาซึ่งอุโบสถ เมื่อเป็นเช่นนี้ ใครเล่าจักสักการะ เคารพ นับถือ

บูชาซึ่งอุโบสถ ดูก่อนพราหมณ์ เธอจงไปทำอุโบสถ จะไม่ไปไม่ได้ จงไปทำสังฆกรรม จะไม่ไปไม่ได้”

ท่านพระมหากัปปินะทูลรับสนองว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงท่านพระมหากัปปินะให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ทรงอันตรธานไปในที่ตรงหน้าท่านพระมหากัปปินะ ณ มัททกุจฉิมฤคทายวัน มาปรากฏ ณ คิชฌกูฏบรรพต เปรียบเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

๔. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสีมา

{๑๕๔} [๑๓๘] ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้มีความปริวิตกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติความพร้อมเพรียงไว้เพียงชั่วอาวาสหนึ่งเท่านั้น” แล้วได้มีความปริวิตกต่อไปว่า “อาวาสหนึ่งกำหนดเพียงเท่าไร” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติสีมาอย่างนี้

วิธีสมมติสีมา

ชั้นต้น พึงระบุนิมิต คือ ปัพพตนิมิต นิมิตคือภูเขา ปาสาณนิมิต นิมิตคือหิน วนนิมิต นิมิตคือป่า รุกขนิมิต นิมิตคือต้นไม้ มัคคนิมิต นิมิตคือหนทาง วัมมิกนิมิต นิมิตคือจอมปลวก นทีนิมิต นิมิตคือแม่นํ้า อุทกนิมิต นิมิตคือน้ำ ครั้นระบุนิมิตแล้ว ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศ ให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้