สมมติสีมาและนิมิตแห่งสีมา เล่ม ๔

บูชาซึ่งอุโบสถ ดูก่อนพราหมณ์ เธอจงไปทำอุโบสถ จะไม่ไปไม่ได้ จงไปทำสังฆกรรม จะไม่ไปไม่ได้”

ท่านพระมหากัปปินะทูลรับสนองว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงท่านพระมหากัปปินะให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ทรงอันตรธานไปในที่ตรงหน้าท่านพระมหากัปปินะ ณ มัททกุจฉิมฤคทายวัน มาปรากฏ ณ คิชฌกูฏบรรพต เปรียบเหมือนบุรุษผู้แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

๔. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตสีมา

{๑๕๔} [๑๓๘] ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้มีความปริวิตกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติความพร้อมเพรียงไว้เพียงชั่วอาวาสหนึ่งเท่านั้น” แล้วได้มีความปริวิตกต่อไปว่า “อาวาสหนึ่งกำหนดเพียงเท่าไร” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติสีมาอย่างนี้

วิธีสมมติสีมา

ชั้นต้น พึงระบุนิมิต คือ ปัพพตนิมิต นิมิตคือภูเขา ปาสาณนิมิต นิมิตคือหิน วนนิมิต นิมิตคือป่า รุกขนิมิต นิมิตคือต้นไม้ มัคคนิมิต นิมิตคือหนทาง วัมมิกนิมิต นิมิตคือจอมปลวก นทีนิมิต นิมิตคือแม่นํ้า อุทกนิมิต นิมิตคือน้ำ ครั้นระบุนิมิตแล้ว ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศ ให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาสมมติสีมา

[๑๓๙] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นิมิตระบุไว้โดยรอบแล้วเพียงไร ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติสีมาให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันด้วยนิมิตเหล่านั้น นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นิมิตระบุไว้โดยรอบแล้วเพียงไร สงฆ์สมมติอยู่ซึ่งสีมาให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันด้วยนิมิตเหล่านั้น การสมมติสีมาให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันด้วยนิมิตเหล่านั้น ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

สีมาอันสงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันแล้วด้วยนิมิตเหล่านั้น ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ ด้วยอาการอย่างนี้’

ทรงห้ามสมมติสีมาใหญ่เกินขนาด

{๑๕๕} [๑๔๐] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์คิดว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงอนุญาตการสมมติสีมาแล้ว จึงสมมติสีมาใหญ่เกินถึง ๔ โยชน์บ้าง ๕ โยชน์บ้าง ๖ โยชน์บ้าง ภิกษุทั้งหลายเมื่อมาทำอุโบสถจึงมาถึงเอาต่อเมื่อ กำลังสวดปาติโมกข์บ้าง มาถึงเอาต่อเมื่อสวดจบแล้วบ้าง ต้องแรมคืนอยู่ในระหว่างทางบ้าง จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสมมติสีมาใหญ่เกินถึง ๔ โยชน์ ๕ โยชน์ หรือ ๖ โยชน์ รูปใดสมมติ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมาประมาณ ๓ โยชน์เป็นอย่างยิ่ง”

ทรงห้ามสมมติสีมาคร่อมแม่น้ำ

{๑๕๖} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์สมมติสีมาคร่อมแม่น้ำ ภิกษุทั้งหลายมาทำอุโบสถ ถูกนํ้าพัดไปบ้าง บาตรถูกนํ้าพัดไปบ้าง จีวรถูกนํ้าพัดไปบ้าง จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสมมติสีมาคร่อมแม่น้ำ รูปใดสมมติ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติสีมาคร่อมแม่นํ้าที่มีเรือจอด ประจำหรือมีสะพานถาวร”

๕. ว่าด้วยโรงอุโบสถ

ทรงอนุญาตให้สมมติสถานที่เป็นโรงอุโบสถ

{๑๕๗} [๑๔๑] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายสวดปาติโมกข์ตามบริเวณวิหารโดยมิได้กำหนดที่ พระอาคันตุกะทั้งหลายจึงไม่รู้ว่า “วันนี้พระสงฆ์จักทำอุโบสถกันที่ไหน” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสวดปาติโมกข์ตามบริเวณวิหารโดยมิได้กำหนดที่ รูปใดสวด ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สมมติวิหาร เรือนมุงแถบเดียว เรือนชั้น ทิมแถว หรือถ้ำที่สงฆ์ต้องการให้เป็นโรงอุโบสถแล้วทำอุโบสถ

วิธีสมมติโรงอุโบสถ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติโรงอุโบสถอย่างนี้