พระมหากัสสปเถระเดินทางไปทำอุโบสถ เล่ม ๔

เรื่องภิกษุหลายวัดทำอุโบสถร่วมกัน

{๑๖๑} ก็โดยสมัยนั้นแล อาวาสในพระนครราชคฤห์หลายแห่ง มีสีมาอันเดียวกัน พวกภิกษุในอาวาสเหล่านั้นถกเถียงกันว่า “ขอสงฆ์จงทำอุโบสถ ในอาวาสของพวกเรา ขอสงฆ์จงทำอุโบสถในอาวาสของพวกเรา” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาวาสในพระนครราชคฤห์นี้หลายแห่งมีสีมาอันเดียวกัน ภิกษุทั้งหลายในอาวาสเหล่านั้นถกเถียงกันว่า ‘ขอสงฆ์จงทำอุโบสถในอาวาสของพวกเรา ขอสงฆ์จงทำอุโบสถในอาวาสของพวกเรา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทุก ๆ รูปพึงประชุมทำอุโบสถพร้อมกัน ก็หรือภิกษุผู้เถระอยู่ในอาวาสใด พึงประชุมทำอุโบสถในอาวาสนั้น แต่สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำอุโบสถ รูปใดทำ ต้องอาบัติทุกกฏ”

๗. ว่าด้วยพระพุทธานุญาตอวิปปวาสสีมา

เรื่องพระมหากัสสปะ

{๑๖๒} [๑๔๓] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะมาจากอันธกวินทวิหารสู่พระนครราชคฤห์เพื่อทำอุโบสถ ในระหว่างทางข้ามแม่นํ้า ถูกนํ้าพัดไปนิดหน่อย จีวรของท่านเปียก ภิกษุทั้งหลายได้ถามท่านพระมหากัสสปะว่า “ท่านขอรับ เพราะเหตุไรจีวรของท่านจึงเปียก” ท่านตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย ผมมาจากอันธกวินทวิหารสู่พระนครราชคฤห์เพื่อทำ

อุโบสถ ณ ที่นี้ กำลังข้ามแม่นํ้าในระหว่างทางถูกนํ้าพัดไปนิดหน่อย เพราะเหตุนั้นจีวรของผมจึงเปียก” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สีมาใด สงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว สงฆ์จงสมมติสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร

วิธีสมมติติจีวราวิปปวาสสีมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติติจีวราวิปปวาสสีมาอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาสมมติติจีวราวิปปวาสสีมา

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว สงฆ์สมมติอยู่ซึ่งสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร การสมมติสีมานี้ให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงสีมานั้นอันสงฆ์สมมติให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

เรื่องภิกษุเก็บจีวรไว้ในละแวกบ้าน

สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาต การสมมติติจีวราวิปปวาสสีมาแล้ว จึงเก็บจีวรไว้ในละแวกบ้าน จีวรเหล่านั้นสูญหายไปบ้าง ถูกไฟไหม้บ้าง ถูกหนูกัดบ้าง ภิกษุทั้งหลายมีแต่ผ้าไม่ดี มีแต่จีวรปอนภิกษุทั้งหลายจึงถามกันอย่างนี้ว่า “อาวุโสทั้งหลาย เพราะเหตุไร พวกท่านจึงมีแต่ผ้าไม่ดี มีแต่จีวรปอนเล่า”

ภิกษุเหล่านั้นตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย พวกผมทราบ ณ ที่นี้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการสมมติติจีวราวิปปวาสสีมาแล้ว จึงเก็บจีวรไว้ในละแวกบ้าน จีวรเหล่านั้นสูญหายเสียบ้าง ถูกไฟไหม้บ้าง ถูกหนูกัดบ้าง เพราะเหตุนั้น พวกผมจึงมีแต่ผ้าไม่ดี มีแต่จีวรปอน”ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกันมี อุโบสถเดียวกันไว้แล้ว สงฆ์จงสมมติสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร เว้นบ้านและอุปจารแห่งบ้าน

วิธีสมมติติจีวราวิปปวาสสีมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติติจีวราวิปปวาสสีมาอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาสมมติติจีวราวิปปวาสสีมา

[๑๔๔] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติ ให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์

ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร เว้นบ้านและอุปจารแห่งบ้าน นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว สงฆ์สมมติอยู่ซึ่งสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร เว้นบ้านและอุปจารแห่งบ้าน การสมมติสีมานั้นให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร เว้นบ้านและอุปจารแห่งบ้าน ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง”สีมานั้นอันสงฆ์สมมติให้เป็นแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร เว้นบ้านและอุปจารแห่งบ้านแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

๘. ว่าด้วยการถอนสีมา

{๑๖๓} พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุจะสมมติสีมา พึงสมมติสมานสังวาสสีมา ก่อนภายหลังจึงสมมติติจีวราวิปปวาสสีมา เมื่อจะถอนสีมา พึงถอนติจีวราวิปปวาสสีมาก่อน ภายหลังจึงถอนสมานสังวาสสีมา

วิธีถอนติจีวราวิปปวาส

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงถอนติจีวราวิปปวาสสีมาอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาถอนติจีวราวิปปวาส

[๑๔๕] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า แดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรนั้นใดอันสงฆ์สมมติไว้แล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงถอนแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรนั้น นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า แดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรนั้นใด อันสงฆ์สมมติไว้แล้ว สงฆ์ถอนอยู่ซึ่งแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรนั้น การถอนแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรนั้น ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงแดนไม่อยู่ปราศจากไตรจีวรนั้นอันสงฆ์ถอนแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้

วิธีถอนสมานสังวาสสีมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงถอนสมานสังวาสสีมาอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดผู้สามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจาดังนี้

กรรมวาจาถอนสมานสังวาสสีมา

[๑๔๖] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติ ให้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงถอนสีมาที่มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันนั้น นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สีมานั้นใดอันสงฆ์สมมติให้มีสังวาสเสมอกันมีอุโบสถเดียวกันไว้แล้ว สงฆ์ถอนอยู่ซึ่งสีมาที่มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันนั้น การถอนสีมาที่มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันนี้ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

สีมาที่มีสังวาสเสมอกันมีอุโบสถเดียวกันนั้นอันสงฆ์ถอนแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

๙. ว่าด้วยคามสีมาเป็นต้น

ลักษณะอพัทธสีมา

{๑๖๔} [๑๔๗] พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อสงฆ์ยังไม่ได้สมมติ ยังไม่ได้กำหนดสีมา ภิกษุเข้าไปอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมใดอยู่ เขตหมู่บ้านของหมู่บ้านนั้น จัดเป็นคามสีมา เขตนิคมของนิคมนั้น จัดเป็นนิคมสีมา สีมานี้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันในหมู่บ้านหรือนิคมนั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าในป่าที่ไม่มีหมู่บ้านตลอดชั่ว ๗ อัพภันดร โดยรอบ จัดเป็นสัตตัพภันตรสีมา สีมานี้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันในป่านั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งหมดสมมติเป็นสีมาไม่ได้ สมุทรทั้งหมด สมมติเป็นสีมาไม่ได้ ชาตสระ ทั้งหมดสมมติเป็นสีมาไม่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในแม่น้ำ ในสมุทร หรือในชาตสระ ชั่วคนที่มีกำลังปานกลางวักน้ำสาดถึงโดยรอบ จัดเป็นอุทกุกเขปสีมา สีมานี้มีสังวาสเสมอกัน มีอุโบสถเดียวกันในน่านนํ้านั้น”

ทรงห้ามสมมติสีมาสังกระ

{๑๖๕} [๑๔๘] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์สมมติสีมาคาบเกี่ยวสีมา ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับทั้งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สีมาที่ภิกษุเหล่าใดสมมติไว้ก่อนแล้ว กรรมนั้นของภิกษุเหล่านั้นจัดว่าเป็นธรรม ไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ สีมาที่ภิกษุเหล่าใดสมมติแล้วในภายหลัง กรรมนั้นของภิกษุเหล่านั้นไม่จัดว่าเป็นธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสมมติสีมาคาบเกี่ยวสีมา รูปใดสมมติคาบเกี่ยว ต้องอาบัติทุกกฏ”

ทรงห้ามสมมติสีมาทับสีมา

สมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์สมมติสีมาทับสีมา ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สีมาที่ภิกษุเหล่าใดสมมติไว้ก่อนแล้ว กรรมนั้นของภิกษุเหล่านั้นจัดว่าเป็นธรรม ไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ สีมาที่ภิกษุเหล่าใดสมมติแล้วในภายหลัง กรรมนั้นของภิกษุเหล่านั้นไม่จัดว่าป็น <*> ธรรม กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงสมมติสีมาทับสีมา รูปใดสมมติทับ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้จะสมมติสีมา เว้นช่องว่าง ระหว่างสีมาไว้แล้วสมมติสีมา”

๑๐. ว่าด้วยประเภทของอุโบสถเป็นต้น

อุโบสถ ๒ อย่าง

{๑๖๖} [๑๔๙] ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้มีความสงสัยว่า “อุโบสถมีเท่าไร หนอแล” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุโบสถนี้มี ๒ คือ อุโบสถวัน ๑๔ คํ่า อุโบสถวัน ๑๕ คํ่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุโบสถมี ๒ เท่านี้แล”

การทำอุโบสถ ๔ อย่าง

ครั้งนั้นแล ภิกษุทั้งหลายได้มีความสงสัยว่า “การทำอุโบสถมีเท่าไร หนอแล” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้า รับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การทำอุโบสถนี้มี ๔ อย่าง คือ การทำอุโบสถ เป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรม ๑ การทำอุโบสถที่พร้อมเพรียงโดยไม่เป็น