พระพุทธานุญาตให้มอบปาริสุทธิ เล่ม ๔

ถ้าไม่ได้ ภิกษุเหล่านั้นทุก ๆ รูปพึงพากันไปยังอาวาสที่มีภิกษุผู้รู้เรื่องอุโบสถหรือวิธีทำอุโบสถ รู้เรื่องปาติโมกข์หรือวิธีสวดปาติโมกข์ ถ้าไม่พากันไป ต้องอาบัติทุกกฏ

ทรงอนุญาตให้จำพรรษาในอาวาสที่มีผู้สวดปาติโมกข์ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในศาสนานี้อยู่จำพรรษาในอาวาสแห่งหนึ่งมากรูปด้วยกันซึ่งล้วนเป็นผู้โง่เขลาไม่ฉลาด พวกเธอไม่รู้เรื่องอุโบสถหรือวิธีทำอุโบสถ ไม่รู้เรื่องปาติโมกข์หรือวิธีสวดปาติโมกข์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นพึงส่งภิกษุรูปหนึ่งไปยังอาวาสใกล้เคียงซึ่งพอจะกลับมาทันในวันนั้นได้ด้วยสั่งว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เธอจงไปเรียนปาติโมกข์โดยย่อหรือโดยพิสดารมา’ ถ้าได้ภิกษุเช่นนั้น ได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ พึงส่งภิกษุรูปหนึ่งไปชั่วระยะกาล ๗ วันด้วยสั่งว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เธอจงไปเรียนปาติโมกข์โดยย่อหรือโดยพิสดารมา’ ถ้าได้ภิกษุเช่นนั้น การได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดีถ้าไม่ได้ ภิกษุเหล่านั้นไม่พึงอยู่จำพรรษาในอาวาสนั้น ถ้าขืนอยู่ ต้องอาบัติทุกกฏ”

๒๐. ว่าด้วยการให้มอบปาริสุทธิ

ทรงอนุญาตให้ภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิ

{๑๘๑} [๑๖๔] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงประชุมกัน สงฆ์จักทำอุโบสถ” เมื่อ

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มี พระภาคเจ้าดังนี้ว่า “มีภิกษุอาพาธอยู่ ท่านมาไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิได้

วิธีมอบปาริสุทธิ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงมอบปาริสุทธิอย่างนี้

ภิกษุอาพาธนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวคำมอบปาริสุทธิอย่างนี้ว่า

‘ผมขอมอบปาริสุทธิ ขอท่านจงนำปาริสุทธิของผมไป ขอท่านจงบอกปาริสุทธิของผม’

ภิกษุอาพาธให้ภิกษุนั้นรับรู้ด้วยกาย ให้รับรู้ด้วยวาจา ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจา ปาริสุทธิก็ชื่อว่าเป็นอันภิกษุอาพาธมอบแล้ว ถ้าภิกษุอาพาธนั้นให้รับรู้ด้วยกายไม่ได้ ให้รับรู้ด้วยวาจาไม่ได้ ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจาไม่ได้ ปาริสุทธิชื่อว่าไม่เป็นอันภิกษุอาพาธมอบแล้ว ถ้าได้ภิกษุอาพาธเช่นนั้น ได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ ภิกษุทั้งหลายพึงใช้เตียงหรือตั่ง หามภิกษุอาพาธนั้นมาในท่ามกลางสงฆ์ แล้วทำอุโบสถกันดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกภิกษุผู้พยาบาลไข้คิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าพวกเราจักย้ายภิกษุอาพาธไป อาพาธจักกำเริบหนัก หรือมิฉะนั้นก็จักถึงมรณภาพ’ ก็ไม่ควรย้ายภิกษุอาพาธ สงฆ์พึงไปทำอุโบสถในสำนักภิกษุอาพาธนั้น แต่สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำอุโบสถเลย ถ้าขืนทำ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิหลบไปเสียจากที่นั้น ภิกษุอาพาธพึงมอบปาริสุทธิแก่รูปอื่น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิสึกเสียในที่นั้นแหละ หรือถึงมรณภาพเสีย ปฏิญาณเป็นสามเณร

ปฏิญาณเป็นผู้บอกลาสิกขา ปฏิญาณเป็นผู้ต้องอันติมวัตถุ ปฏิญาณเป็นผู้วิกลจริต ปฏิญาณเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ปฏิญาณเป็นผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่ทำคืนอาบัติ ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า ปฏิญาณเป็นบัณเฑาะก์ ปฏิญาณเป็นคนลักเพศ ปฏิญาณเป็นผู้เข้ารีตเดียรถีย์ ปฏิญาณเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่ามารดา ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่าบิดา ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์ ปฏิญาณเป็นผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ปฏิญาณเป็นผู้ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ภิกษุอาพาธพึงมอบปาริสุทธิแก่รูปอื่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิหลบไปเสียในระหว่างทาง ปาริสุทธิชื่อว่ายังไม่เป็นอันนำมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิสึกเสียในระหว่างทาง หรือถึงมรณภาพเสีย ... ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ปาริสุทธิชื่อว่ายังไม่เป็นอันนำมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิเข้าประชุมสงฆ์แล้วหลบไปเสีย ปาริสุทธิย่อมเป็นอันนำมาแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิเข้าประชุมสงฆ์แล้ว สึกเสีย หรือถึงมรณภาพเสีย ... ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ปาริสุทธิย่อมเป็นอันนำมาแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิเข้าประชุมสงฆ์แล้วหลับเสียไม่ได้บอก เผลอไปไม่ได้บอก เข้าสมาบัติไม่ได้บอก ปาริสุทธิย่อมเป็นอันนำมาแล้ว ภิกษุผู้นำปาริสุทธิไม่ต้องอาบัติ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบปาริสุทธิแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำปาริสุทธิเข้าประชุมสงฆ์แล้วแกล้งไม่บอก ปาริสุทธิย่อมเป็นอันนำมาแล้ว แต่ภิกษุผู้นำปาริสุทธิต้องอาบัติทุกกฏ”

๒๑. ว่าด้วยการให้มอบฉันทะ

ทรงอนุญาตให้ภิกษุอาพาธมอบฉันทะ

{๑๘๒} [๑๖๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงประชุมกัน สงฆ์จักทำกรรม” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “มีภิกษุอาพาธอยู่ ท่านมาไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุอาพาธมอบฉันทะ”

วิธีมอบฉันทะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงมอบฉันทะอย่างนี้

ภิกษุอาพาธนั้นพึงเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า นั่งกระหย่ง ประนมมือแล้วกล่าวคำมอบฉันทะอย่างนี้ว่า

‘ผมขอมอบฉันทะ ขอท่านจงนำฉันทะของผมไป ขอท่านจงบอก ฉันทะของผม’

ภิกษุผู้อาพาธให้ภิกษุนั้นรับรู้ด้วยกาย ให้รับรู้ด้วยวาจา ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจา ฉันทะชื่อว่าเป็นอันภิกษุอาพาธมอบแล้ว ถ้าภิกษุอาพาธ

นั้นให้รับรู้ด้วยกายไม่ได้ ให้รับรู้ด้วยวาจาไม่ได้ ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจาไม่ได้ ฉันทะชื่อว่าไม่เป็นอันภิกษุอาพาธมอบแล้ว ถ้าได้ภิกษุผู้อาพาธเช่นนั้น การได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ ภิกษุทั้งหลายพึงใช้เตียง หรือตั่งหามภิกษุอาพาธนั้นมาในท่ามกลางสงฆ์แล้วทำกรรมกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าพวกภิกษุผู้พยาบาลไข้คิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าพวกเราจักย้ายภิกษุอาพาธไป อาพาธจักกำเริบหนัก หรือมิฉะนั้นก็จักถึงมรณภาพ’ ก็ไม่ควรย้ายภิกษุอาพาธ สงฆ์พึงไปทำกรรมในสำนักภิกษุอาพาธนั้น แต่สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำกรรมเลย ถ้าขืนทำ ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะหลบไปเสียจากที่นั้น ภิกษุอาพาธพึงมอบฉันทะแก่รูปอื่น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะสึกเสียในที่นั้นแหละ หรือถึงมรณภาพเสีย ปฏิญาณเป็นสามเณร ปฏิญาณเป็นผู้บอกลาสิกขา ปฏิญาณเป็นผู้ต้องอันติมวัตถุ ปฏิญาณเป็นผู้วิกลจริต ปฏิญาณเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ปฏิญาณเป็นผู้กระสับกระส่ายเพราะเวทนา ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่ทำคืนอาบัติ ปฏิญาณเป็นผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า ปฏิญาณเป็นบัณเฑาะก์ ปฏิญาณเป็นคนลักเพศ ปฏิญาณเป็นผู้เข้ารีตเดียรถีย์ ปฏิญาณเป็นสัตว์ดิรัจฉาน ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่ามารดา ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่าบิดา ปฏิญาณเป็นผู้ฆ่าพระอรหันต์ ปฏิญาณเป็นผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ปฏิญาณเป็นผู้ทำลายสงฆ์ ปฏิญาณเป็นผู้ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ภิกษุอาพาธ พึงมอบฉันทะแก่รูปอื่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะหลบไปเสียในระหว่างทาง ฉันทะชื่อว่ายังไม่เป็นอันนำมา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะสึกเสียในระหว่างทาง หรือถึงมรณภาพเสีย ... ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ฉันทะชื่อว่ายังไม่เป็นอันนำมาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะเข้าประชุมสงฆ์แล้วหลบไปเสีย ฉันทะย่อมเป็นอันนำมาแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะเข้าประชุมสงฆ์แล้วสึกเสียหรือถึงมรณภาพเสีย ... ปฏิญาณเป็นอุภโตพยัญชนก ฉันทะย่อมเป็นอันนำมาแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะเข้าประชุมสงฆ์แล้วหลับเสียไม่ได้บอก เผลอไปไม่ได้บอก เข้าสมาบัติไม่ได้บอก ฉันทะย่อมเป็นอันนำมาแล้ว ภิกษุผู้นำฉันทะไม่ต้องอาบัติดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุอาพาธมอบฉันทะแล้ว ถ้าภิกษุผู้นำฉันทะเข้าประชุมสงฆ์แล้วแกล้งไม่บอก ฉันทะย่อมเป็นอันนำมาแล้ว แต่ภิกษุผู้นำฉันทะต้องอาบัติทุกกฏดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น เราอนุญาตให้ภิกษุผู้มอบปาริสุทธิมอบฉันทะด้วย เผื่อสงฆ์จะมีกรณียกิจ”

๒๒. ว่าด้วยหมู่ญาติเป็นต้นจับภิกษุไว้

ทรงกำหนดวิธีปฏิบัติในกรณีที่ภิกษุถูกหมู่ญาติเป็นต้นจับไว้

{๑๘๓} [๑๖๖] ก็โดยสมัยนั้นแล ในวันอุโบสถ หมู่ญาติได้จับตัวภิกษุรูปหนึ่งไว้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในวันอุโบสถ หมู่ญาติจับตัวภิกษุในศาสนานี้ไว้ ญาติเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านกรุณาปล่อยภิกษุรูปนี้สักครู่หนึ่ง พอให้ภิกษุรูปนี้ทำอุโบสถเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี

ถ้าไม่ได้ ญาติเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านกรุณารออยู่ในที่สมควรข้างหนึ่งสักครู่ก่อน พอให้ภิกษุนี้มอบปาริสุทธิเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี

ถ้าไม่ได้ ญาติเหล่านั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอพวกท่านกรุณานำภิกษุนี้ไปนอกสีมาเสียสักครู่หนึ่ง พอให้พระสงฆ์ทำอุโบสถเสร็จ’

ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำอุโบสถ ถ้าขืนทำ ต้องอาบัติทุกกฏ

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในวันอุโบสถนั้น พระราชาทั้งหลายได้จับภิกษุ ในศาสนานี้ไว้ ... พวกโจรได้จับ ... พวกนักเลงได้จับ ... พวกภิกษุที่เป็นข้าศึก ได้จับภิกษุในศาสนานี้ไว้ พวกนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอท่านกรุณาปล่อยภิกษุรูปนี้สักครู่หนึ่ง พอให้ภิกษุรูปนี้ทำอุโบสถเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดีถ้าไม่ได้ พวกนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอท่านกรุณารออยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งสักครู่ก่อน พอให้ภิกษุรูปนี้มอบปาริสุทธิเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี

ถ้าไม่ได้ พวกนั้นอันภิกษุทั้งหลายพึงขอร้องอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ขอท่านกรุณานำภิกษุรูปนี้ไปนอกสีมาสักครู่หนึ่ง พอให้พระสงฆ์ทำอุโบสถเสร็จ’ ถ้าได้ตามขอร้องอย่างนี้ นั่นเป็นการดี

ถ้าไม่ได้ สงฆ์เป็นวรรคไม่พึงทำอุโบสถเลย ถ้าขืนทำ ต้องอาบัติทุกกฏ”

๒๓.ว่าด้วยการให้อุมมัตตกสมมติ

ทรงอนุญาตให้อุมมัตตกสมมติแก่ภิกษุวิกลจริต

{๑๘๔} [๑๖๗] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงประชุมกัน มีกรณียกิจของสงฆ์อยู่” เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “มีภิกษุชื่อคัคคะเป็นผู้วิกลจริต ท่านยังไม่มา พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุวิกลจริตนี้มี ๒ ประเภท คือ (๑) ภิกษุผู้วิกลจริตระลึกถึงอุโบสถได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง ระลึกถึงสังฆกรรมได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง ระลึกไม่ได้เสียเลยทีเดียวก็มี (๒) ภิกษุผู้วิกลจริตมาสู่อุโบสถบ้าง ไม่มาบ้าง มาสู่สังฆกรรมบ้าง ไม่มาบ้าง ไม่มาเสียเลยทีเดียวก็มีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุวิกลจริตเหล่านั้น รูปใดที่ยังระลึก ถึงอุโบสถได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง ระลึกถึงสังฆกรรมได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง มาสู่อุโบสถบ้าง ไม่มาบ้าง มาสู่สังฆกรรมบ้าง ไม่มาบ้าง

เราอนุญาตให้ ให้อุมมัตตกสมมติแก่ภิกษุวิกลจริตเห็นปานนั้น

วิธีให้อุมมัตตกสมมติ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงให้อุมมัตตกสมมติอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาให้อุมมัตตกสมมติ

‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อคัคคะเป็นผู้วิกลจริต ระลึกถึงอุโบสถได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง ระลึกถึงสังฆกรรมได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง มาสู่อุโบสถบ้าง ไม่มาบ้าง มาสู่สังฆกรรมบ้าง ไม่มาบ้าง ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้อุมมัตตกสมมติแก่ภิกษุชื่อคัคคะผู้วิกลจริต คือ ภิกษุชื่อคัคคะจะระลึกถึงอุโบสถได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม ระลึกถึงสังฆกรรมได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม มาสู่อุโบสถก็ตาม ไม่มาก็ตาม มาสู่สังฆกรรมก็ตาม ไม่มาก็ตาม สงฆ์จะพร้อมกับภิกษุชื่อคัคคะหรือจะเว้นจากภิกษุชื่อคัคคะเสีย ก็พึงทำอุโบสถได้ พึงทำสังฆกรรมได้ นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุชื่อคัคคะเป็นผู้วิกลจริต ระลึกถึงอุโบสถได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง ระลึกถึงสังฆกรรมได้บ้าง ระลึกไม่ได้บ้าง มาสู่อุโบสถบ้าง ไม่มาบ้าง มาสู่สังฆกรรมบ้าง ไม่มาบ้าง สงฆ์ให้อยู่ซึ่งอุมมัตตกสมมติแก่ภิกษุชื่อคัคคะผู้วิกลจริต คือ ภิกษุชื่อคัคคะจะระลึกถึงอุโบสถได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม ระลึกถึงสังฆกรรมได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม มาสู่อุโบสถก็ตาม ไม่มาก็ตาม มาสู่สังฆกรรมก็ตาม ไม่มาก็ตาม สงฆ์จะพร้อมกับภิกษุชื่อคัคคะหรือจะเว้นจากภิกษุชื่อคัคคะเสียก็จักทำอุโบสถได้ จักทำสังฆกรรมได้ การให้อุมมัตตกสมมติแก่ภิกษุชื่อคัคคะผู้วิกลจริต คือ ภิกษุชื่อคัคคะจะระลึกถึงอุโบสถได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม ระลึกถึงสังฆกรรมได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม มาสู่อุโบสถก็ตาม ไม่มาก็ตาม มาสู่สังฆกรรมก็ตาม ไม่มาก็ตาม สงฆ์จะพร้อมกับภิกษุชื่อคัคคะ หรือจะเว้นจากภิกษุชื่อคัคคะเสีย ก็จักทำอุโบสถได้ จักทำสังฆกรรมได้ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงอุมมัตตกสมมติอันสงฆ์ให้แล้วแก่ภิกษุชื่อคัคคะผู้วิกลจริต คือ ภิกษุชื่อคัคคะจะระลึกถึงอุโบสถได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม ระลึกถึงสังฆกรรม

ได้ก็ตาม ระลึกไม่ได้ก็ตาม มาสู่อุโบสถก็ตาม ไม่มาก็ตาม มาสู่สังฆกรรมก็ตาม ไม่มาก็ตาม สงฆ์จะพร้อมกับภิกษุชื่อคัคคะหรือจะเว้นจากภิกษุชื่อคัคคะเสีย ก็จักทำอุโบสถได้ จักทำสังฆกรรมได้ ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

๒๔.ว่าด้วยประเภทของอุโบสถมีสังฆอุโบสถเป็นต้น

ทรงอนุญาตประเภทของอุโบสถ ๓ อย่าง

๑. สังฆอุโบสถ

{๑๘๕} [๑๖๘] ก็โดยสมัยนั้นแล ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันอุโบสถ มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๔ รูป จึงภิกษุเหล่านั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้แล้วว่าภิกษุต้องทำอุโบสถ ก็พวกเรามีกันเพียง ๔ รูป พวกเราจะพึงทำอุโบสถอย่างไรหนอ” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุ ๔ รูปสวดปาติโมกข์ได้”

๒. ปาริสุทธิอุโบสถ

สมัยต่อมา ในอาวาสแห่งหนึ่ง ถึงวันอุโบสถ มีภิกษุอยู่ด้วยกัน ๓ รูป จึงภิกษุเหล่านั้นได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุ ๔ รูปสวดปาติโมกข์ได้ ก็พวกเรามีกันเพียง ๓ รูป พวกเราจะพึงทำ