เรื่องอุปกาชีวก เล่ม ๔

ผู้ตั้งหน้าบำเพ็ญเพียรอยู่ ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ก่อน” ครั้นแล้วได้ทรงดำริต่อไปว่า “บัดนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ไหนหนอ” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ครั้นพระองค์ประทับอยู่ ณ ตำบลอุรุเวลา ตามควรแก่พระพุทธาภิรมย์แล้ว ได้เสด็จหลีกจาริกไปทางพระนครพาราณสี

เรื่องอุปกาชีวก

{๑๑} [๑๑] อาชีวก ชื่ออุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดำเนินทางไกลระหว่างแม่นํ้าคยาและไม้โพธิพฤกษ์ ครั้นแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า

ดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณของท่าน บริสุทธ์ผุดผ่อง ดูก่อนอาวุโส ท่านบวชอุทิศใคร ใครเป็นศาสดาของท่าน หรือท่านชอบใจธรรมของใคร”เมื่ออุปกาชีวกทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระคาถาตอบอุปกาชีวกว่า

เราเป็นผู้ครอบงำธรรมทั้งปวง รู้แจ้งธรรมทั้งปวง อันตัณหาและทิฏฐิไม่ฉาบทาแล้วในธรรมทั้งปวง ละธรรมเป็นไปในภูมิ ๓ ได้หมด พ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา เรารู้ยิ่งเองแล้วจะพึงอ้างใครว่าเป็นอาจารย์เล่าอาจารย์ของเราไม่มี คนผู้เช่นเราก็ไม่มี บุคคลเสมอเหมือนเราก็ไม่มีในโลกกับทั้งเทวโลก

เพราะเราเป็นพระอรหันต์ ในโลก เราเป็นศาสดาที่ไม่มีศาสดาอื่นยิ่งกว่า เราผู้เดียวเป็นพระสัมมาสัมพุทธะ เราเป็นผู้เย็นแล้ว เป็นผู้ดับแล้ว

เราจะไปเมืองของชาวกาสีเพื่อประกาศธรรมจักรให้เป็นไป หมายใจว่าจะตีกลองอมตธรรมในโลกอันมืด เพื่อให้สัตว์ได้ธรรมจักษุอุปกาชีวกทูลว่า “ดูก่อนอาวุโส ท่านสมควรจะเป็นพระอนันตชินะ ผู้ชนะหาที่สุดมิได้ ตามที่ท่านปฏิญาณไว้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ผู้ที่ถึงความสิ้นอาสวะแล้วเช่นเรา ย่อมเป็นผู้มีนามว่าชินะ ดูก่อนอุปกะ บาปธรรมทั้งหลายเราชนะได้แล้ว เพราะฉะนั้น เราจึงมีนามว่าชินะเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อุปกาชีวกทูลว่า “พึงเป็นเช่นนั้นได้ ท่านอาวุโส” ดังนี้แล้วสั่นศีรษะ แยกทางเดินหลีกไป

จบ เรื่องอุปกาชีวก

เรื่องภิกษุปัญจวัคคีย์

{๑๒} [๑๒] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงพระนครพาราณสี เสด็จเข้าไปทางภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้นัดหมายกันและกันไว้ว่า “ท่านทั้งหลาย พระสมณโคดมพระองค์นี้ เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก กำลังเสด็จมา พวกเราไม่ต้องไหว้ ไม่ต้องลุกขึ้นต้อนรับพระองค์ ไม่ต้องรับบาตรจีวรของพระองค์ แต่ว่าควรจะปูอาสนะไว้ ถ้าพระองค์ทรงปรารถนา ก็จักประทับนั่งเอง”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปใกล้พวกภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์เหล่านั้นไม่อาจดำรงอยู่ในข้อนัดหมายของตนอย่างนั้น ๆ ได้ ต่างลุกขึ้นต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า รูปหนึ่งรับบาตรจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า รูปหนึ่งปูอาสนะ รูปหนึ่งจัดตั้งนํ้าล้างพระบาท รูปหนึ่งจัดตั้งตั่งรองพระบาท รูปหนึ่งนำกระเบื้องเช็ดพระบาทเข้าไปถวาย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ นั่งบนอาสนะที่ภิกษุปัญจวัคคีย์จัดถวาย แล้วทรงล้างพระบาทฝ่ายภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยระบุพระนามและใช้คำว่าอาวุโส เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส