พระวินัยปิฎก มหาวรรค · มหาขันธกะ
พุทธปริวิตกกถา เล่ม ๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๕๒ ในมหาขันธกะมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก มหาวรรค มหาขันธกะ พุทธปริวิตกกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔ หน้า ๑๗–๑๙
ครั้นทรงเห็นแล้ว ได้ตรัสกะท้าวสหัมบดีพรหมด้วยพระคาถาว่า
ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรม แก่ท่านแล้ว สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามีความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เราคล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์
ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดโอกาสเพื่อจะแสดงธรรมแล้ว จึงอภิวาทพระตถาคต ทำประทักษิณแล้วอันตรธานไปในที่นั้นเอง
จบ พรหมยาจนกถา
๖. ปัญจวัคคิยกถา
ว่าด้วยพระปัญจวัคคีย์
{๑๐} [๑๐] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดำริว่า “เราจะพึงแสดง ธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว” ครั้นแล้วทรงดำริต่อไปว่า “อาฬารดาบสกาลามโคตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อาฬารดาบสกาลามโคตรก่อน เธอจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว”ขณะนั้น เทวดาอันตรธานมากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วันแล้ว” แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงทราบว่าอาฬารดาบสกาลามโคตรสิ้นชีพไปได้ ๗ วัน
- ๑ประตูอมตธรรม หมายถึงอริยมรรค คือทางอันประเสริฐหรือทางดำเนินของพระอริยะ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค และอรหัตตมรรค ซึ่งเป็นประตูแห่งอมตธรรมคือพระนิพพาน (นัย วิ.อ. ๓/๑๕, ที.ม.อ. ๖๗, ม.มู.อ. ๒/๘๙)
แล้ว จึงทรงดำริว่า “อาฬารดาบสกาลามโคตรเป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่ เพราะถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน”
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดำริว่า “เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว” ครั้นแล้วทรงดำริต่อไปว่า “อุททกดาบสรามบุตรนี้แลเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยเป็นปกติมานาน ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่อุททกดาบสรามบุตรก่อน เธอจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน”ขณะนั้น เทวดาอันตรธานมากราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุททกดาบสรามบุตรสิ้นชีพเสียวานนี้แล้ว” แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงทราบว่าอุททกดาบสรามบุตรสิ้นชีพเสียวานนี้แล้ว จึงทรงดำริว่า “อุททกดาบสรามบุตรนี้เป็นผู้มีความเสื่อมใหญ่ เพราะถ้าเธอ ได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ทั่วถึงได้ฉับพลัน”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงดำริต่อไปว่า “เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ ใครจักรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลันทีเดียว” ครั้นแล้ว ทรงดำริต่อไปว่า “ภิกษุปัญจวัคคีย์ มีอุปการะแก่เรามากนัก ได้อุปัฏฐากเรา
- ๑เป็นผู้มีความเสื่อมอย่างมากแท้ หมายถึงเป็นผู้มีความเสื่อมอย่างใหญ่หลวงจากมรรคและผลที่ควรจะบรรลุ เพราะตายไปเกิดในอักขณะ (ภพที่ไม่ใช่สมัยมิใช่ขณะที่จะฟังธรรม) กล่าวคือ อาฬารดาบสตายไปเกิดในอากิญจัญญายตนภพ ส่วนอุททกดาบสตายไปเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภพ ซึ่งเป็นอรูปภพ (ภพที่ปราศจากรูปขันธ์) จึงไม่มีโสตประสาทที่จะรับฟังแม้พระธรรมและไม่มีแม้ร่องรอยที่จะมาสู่สถานที่แสดงพระธรรม (วิ.อ. ๓/๑๖, ม.มู.อ. ๒/๙๔)
- ๒ภิกษุปัญจวัคคีย์ พระพวก ๕ คือ โกณฑัญญะ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และ อัสสชิ พราหมณ์ทั้ง ๕ นี้อยู่ในจำนวนพราหมณ์ที่ทำนายพระสุบินนิมิตและทำนายพระลักษณะในกาลที่พระโพธิสัตว์(พระสิทธัตถราชกุมาร)ประสูติ โดยทำนายเป็นคติ(ประเด็น)เดียวว่า ‘พระกุมาร ผู้เพียบพร้อมด้วยมหาปุริสลักษณะนี้จะไม่อยู่ครองราชสมบัติ แต่จะเป็นพระพุทธเจ้าเท่านั้น’ เพราะพราหมณ์ทั้ง ๕ นี้ล่วงเลยบทมนต์แล้ว จึงสละทรัพย์สมบัติ หมดความห่วงกังวล ออกบวชเป็นสมณะติดตามพระโพธิสัตว์ทำหน้าที่คอยปรนนิบัติอยู่ (นัย ม.มู.อ. ๒/๙๔-๙๕)
ผู้ตั้งหน้าบำเพ็ญเพียรอยู่ ถ้ากระไร เราพึงแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ก่อน” ครั้นแล้วได้ทรงดำริต่อไปว่า “บัดนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ไหนหนอ” พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงเห็นภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ครั้นพระองค์ประทับอยู่ ณ ตำบลอุรุเวลา ตามควรแก่พระพุทธาภิรมย์แล้ว ได้เสด็จหลีกจาริกไปทางพระนครพาราณสี
เรื่องอุปกาชีวก
{๑๑} [๑๑] อาชีวก ชื่ออุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จดำเนินทางไกลระหว่างแม่นํ้าคยาและไม้โพธิพฤกษ์ ครั้นแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้า
- ๑ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ป่าอันเป็นสถานที่เหาะขึ้น-ลงแห่งพวกฤๅษีและเป็นเขตอภัยทานแก่สัตว์ทั้งหลาย กล่าวกันว่า เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติ ณ สถานที่นี้ พวกพระปัจเจกพุทธเจ้านั่งเข้านิโรธสมาบัติตลอด ๗ วันข้างภูเขาคันธมาทน์ ออกจากนิโรธสมาบัติแล้วเคี้ยวไม้ชำระฟัน ล้างหน้าบ้วนปาก ณ สระอโนดาต ถือบาตรจีวรเหาะมาลงอยู่ หลังจากนั้น ก็ห่มจีวรเข้าไปบิณฑบาตในพระนคร ทำภัตกิจเสร็จแล้ว ในเวลาจะกลับไปยังภูเขาคันธมาทน์ ก็เหาะขึ้นจากสถานที่นี้ เพราะเหตุนั้น สถานที่นี้จึงชื่อว่า อิสิปตนะ ซึ่งแปลว่า สถานที่อันเป็นที่เหาะขึ้น-ลงของพวกฤๅษีคือพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ส่วนคำว่า มฤคทายวัน (มิคทายวัน) หมายถึงป่าอันเป็นเขตให้อภัยแก่เนื้อคือสัตว์ทั้งหลาย (ม.มู.อ. ๒/๙๖)
- ๒อุรุเวลา หมายถึงสถานที่ที่มีกองทรายใหญ่ คือกองทรายที่พวกดาบสนำมาเกลี่ยไว้เพราะเหตุที่ล่วงละเมิดกฎกติกา โดยมีประวัติว่า ในอดีตกาลครั้งพระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติ มีพวกกุลบุตรจำนวน ๑ หมื่นคนบวชเป็นดาบสอาศัยอยู่ ณ ภูมิสถานแห่งนี้ อยู่มาวันหนึ่งได้ประชุม ตั้งกติกากันไว้ว่า ‘กายกรรมและวจีกรรมนั้นเป็นสิ่งเปิดเผยแก่ผู้อื่น แต่มโนกรรมนั้นไม่เปิดเผย ฉะนั้น ผู้ใดตรึกถึงกามวิตกเป็นต้น ผู้นั้นไม่มีผู้อื่นทำหน้าที่ตักเตือน ก็จงเตือนตนด้วยตนเอง โดยใช้ห่อผ้าขนทรายมาเกลี่ยไว้ ณ ที่นี้ นี้เป็นทัณฑกรรม (การ ลงโทษ) สำหรับผู้นั้น’ ดังนี้ ด้วยเหตุที่ตั้งกติกาไว้เช่นนี้ กองทรายจึงได้เพิ่มขยายใหญ่มากขึ้นโดยลำดับ ต่อมา คนรุ่นหลัง ได้กำหนดสถานที่นั้นสร้างเป็นเจดียสถานชื่อว่าอุรุเวลา (ม.มู.อ. ๒/๘๑)
- ๓อาชีวก หมายถึงนักบวชชีเปลือยพวกหนึ่งในครั้งพุทธกาล (องฺ.ปญฺจก.อ. ๙๔) เป็นสาวกของ มักขลิโคศาล เจ้าลัทธิที่ถือว่าไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยที่ทำให้สัตว์บริสุทธิ์หรือเศร้าหมอง (ดู ที.สี. (แปล) ๙/๑๖๗-๑๖๘)
จบ พุทธปริวิตกกถา