เรื่องพระปัญจวัคคีย์ เล่ม ๔

เรื่องภิกษุปัญจวัคคีย์

{๑๒} [๑๒] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับ ถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงพระนครพาราณสี เสด็จเข้าไปทางภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วได้นัดหมายกันและกันไว้ว่า “ท่านทั้งหลาย พระสมณโคดมพระองค์นี้ เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก กำลังเสด็จมา พวกเราไม่ต้องไหว้ ไม่ต้องลุกขึ้นต้อนรับพระองค์ ไม่ต้องรับบาตรจีวรของพระองค์ แต่ว่าควรจะปูอาสนะไว้ ถ้าพระองค์ทรงปรารถนา ก็จักประทับนั่งเอง”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปใกล้พวกภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์เหล่านั้นไม่อาจดำรงอยู่ในข้อนัดหมายของตนอย่างนั้น ๆ ได้ ต่างลุกขึ้นต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า รูปหนึ่งรับบาตรจีวรของพระผู้มีพระภาคเจ้า รูปหนึ่งปูอาสนะ รูปหนึ่งจัดตั้งนํ้าล้างพระบาท รูปหนึ่งจัดตั้งตั่งรองพระบาท รูปหนึ่งนำกระเบื้องเช็ดพระบาทเข้าไปถวาย พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ นั่งบนอาสนะที่ภิกษุปัญจวัคคีย์จัดถวาย แล้วทรงล้างพระบาทฝ่ายภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยระบุพระนามและใช้คำว่าอาวุโส เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส

ห้ามภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าเรียกตถาคตโดยระบุชื่อและใช้คำว่าอาวุโสเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนัก ก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันเป็นคุณยอดเยี่ยม ที่กุลบุตร ทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยา นั้น

พระองค์ก็ยังมิได้บรรลุอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถเลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว ไฉนจักบรรลุอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐ อย่างสามารถได้เล่า”เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่ใช่เป็นคนมักมาก ไม่ใช่เป็นคนคลายความเพียร ไม่ใช่เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคต

ได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้ว พวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนัก ก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันเป็นคุณยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ..

แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสว่า ...

ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น แม้ด้วยปฏิปทานั้น แม้ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ก็ยังมิได้บรรลุอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถเลย ก็บัดนี้พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว ไฉนจักบรรลุอุตตริมนุสสธรรม อันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถได้เล่า”เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัส ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอยังจำได้หรือไม่ว่า เมื่อก่อนแต่นี้ ถ้อยคำเช่นนี้ เราได้เคยพูดมาแล้ว”

ภิกษุปัญจวัคคีย์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำเช่นนี้พระองค์ไม่เคยตรัสเลย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตได้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะแล้วพวกเธอจงเงี่ยโสตลงสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว เราจะแสดงธรรม พวกเธอปฏิบัติอยู่ตามที่เราสั่งสอนแล้ว ไม่นานนัก ก็จักทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์อันเป็นคุณยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสามารถให้ภิกษุปัญจวัคคีย์ยอมเข้าใจได้แล้ว ลำดับนั้น ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้ยอมเชื่อฟังพระผู้มีพระภาคเจ้า ยอมเงี่ยโสตลงสดับ ตั้งจิตเพื่อรู้ยิ่ง

ทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

ปฐมเทศนา

{๑๓} [๑๓] ลำดับนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับสั่งกะภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสุด ๒ อย่างนี้อันบรรพชิตไม่ควรเสพ คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุขในกามทั้งหลาย ซึ่งเป็นธรรมอันต่ำ เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ การประกอบความลำบากแก่ตน ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อปฏิบัติสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุด ๒ อย่างเหล่านั้นอันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

ดูก่อนภิกษุทั้หลาย ก็ข้อปฏิบัติสายกลางที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำดวงตาให้เกิด ทำญาณให้เกิด ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้นเป็นไฉน

ข้อปฏิบัติสายกลางนั้น ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ การเลี้ยงชีวิตชอบ ๑ สัมมาวายามะ ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ ความระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ ความตั้งใจมั่นชอบ ๑