อุททานคาถา เล่ม ๔

วินยมฺหิ มหตฺเถสุ เปสลานํ สุขาวเห

นิคฺคหานญฺจ ๒ ปาปิจฺเฉ ลชฺชีนํ ปคฺคเหสุ จ

สาสนาธารเณ เจว สพฺพญฺญุชินโคจเร

อนญฺญวิสเย เขเม สุปญฺญตฺเต อสํสเย

ขนฺธเก วินเย เจว ปริวาเร จ มาติเก

ยถาตฺถการี ๓ กุสโล ปฏิปชฺชติ โยนิโส ฯ

โย ควํ น วิชานาติ น โส รกฺขติ โคคณํ

เอวํ สีลํ อชานนฺโต กึ โส รกฺเขยฺย สํวรํ ฯ

ปมุฏฺฐมฺหิ จ สุตฺตนฺเต อภิธมฺเม จ ตาวเท

วินเย อวินฏฺฐมฺหิ ปุน ติฏฺฐติ สาสนํ ฯ

ตสฺมา สงฺคาหนาเหตุ ๑ อุทฺทานํ อนุปุพฺพโส

ปวกฺขามิ ยถาญาณํ ๒ สุณาถ ๓ มม ภาสโต ฯ

วตฺถุ นิทานํ อาปตฺติ ๔ นยา เปยฺยาลเมว จ

ทุกฺกรนฺตํ อเสเสตุํ นยโต ตํ ๕ วิชานถาติ ฯ

โพธิ ราชายตนญฺจ ๖ อชปาโล สหมฺปติ

พฺรหฺมาฬาโร อุทฺทโก จ ๗ ภิกฺขุ จ อุปโก อิสิ ฯ

โกณฺฑญฺโญ ภทฺทิโย วปฺโป ๘ มหานาโม จ อสฺสชิ

ยโส จตฺตาริ ปญฺญาล ๙ สพฺเพ เปเสสิ โส ทิสา

วตฺถุ ๑๐ มาเรหิ ตึสา จ อุรุเวลนฺตโย ชฏี

อคฺยาคารํ มหาราชา สกฺโก พฺรหฺมา จ เกวลา ๑๑

ปํสุกูลํ โปกฺขรณี สิลา จ กกุโธ สิลา

ชมฺพุ อมฺโพ จ อามณฺโฑ ๑ ปาริปุปฺผญฺจ ๒ อาหริ

ผาลิยนฺตุ อุชฺชลนฺตุ วิชฺฌายนฺตุ จ กสฺสป

นิมุชฺชนฺติ มุขี เมโฆ คยา ลฏฺฐี จ มาคโธ

อุปติสฺโส โกลิโต จ อภิญฺญาตา จ ปพฺพชุํ ๓

ทุนฺนิวตฺถา ปณามนา กิโส ลูโข จ พฺราหฺมโณ

อนาจารํ อาจรติ อุทรํ มาณโว คโณ

วสฺสํ พาเลหิ ปกฺกนฺโต ทส วสฺสานิ นิสฺสโย

น วตฺตนฺติ ปณาเมตุํ พาลา ปสฺสิทฺธิ ปญฺจ ฉ

โย โส อญฺโญ จ นคฺโค จ อจฺฉินฺนํ ชฏิ สากิโย

มคเธสุ ปญฺจ อาพาธา ภโฏ โจโร องฺคุลิ ๔

มาคโธ จ อนุญฺญาสิ การา ลิขิ กสาหโต

ลกฺขณา อิณทาโส ๕ จ ภณฺฑุโก อุปลิ ๖ อหิ

สทฺธํ กุลํ กณฺฏโก จ อาหุนฺทฺริกเมว จ

วตฺถุสฺมึ ทารโก สิกฺขา วิหรนฺติ จ กินฺนุโข

สพฺพํ มุขํ อุปชฺฌาเย อปลาฬนกณฺฏโก ฯ

ปณฺฑโก เถยฺยปกฺกนฺโต อหิ จ มาตริ ปิตา

อรหนฺตภิกฺขุนีเภทา รุหิเรน จ พฺยญฺชนํ

อนุปชฺฌายสงฺเฆน คณปณฺฑกปตฺตโก

อจีวรํ ตทุภยํ ยาจิเตนปิ เย ตโย

หตฺถา ปาทา หตฺถปาทา กณฺณา นาสา ตทูภยํ

องฺคุลิ อฬกณฺฑรํ ผณํ ขุชฺชญฺจ วามนํ

คลคณฺฑี ๑ ลกฺขณา จ ๒ กสา ลิขิตสีปที

ปาปปริสทูสี จ ๓ กาณกุณี ๔ ตเถว จ

ขญฺชปกฺขหตญฺเจว ๕ สญฺฉินฺนอิริยาปถํ ๖

ชรานฺธมูคพธิรํ อนฺธมูคญฺจ ยํ ตหึ

อนฺธพธิรํ ยํ วุตฺตํ มูคพธิรเมว จ

อนฺธมูคพธิรญฺจ อลชฺชีนญฺจ นิสฺสยํ

วตฺถพฺพญฺจ ตถาทฺธานํ ๗ ยาจมาเนน เปกฺขนา

อาคจฺฉตุ ๘ วิวาเทนฺติ เอกุปชฺเฌน ๙ กสฺสโป

ทิสฺสนฺติ อุปสมฺปนฺนา อาพาเธหิ จ ปีฬิตา

อนนุสิฏฺฐา วิตฺถนฺติ ตตฺเถว อนุสาสนา

สงฺเฆปิจ อโถ พาโล ๑๐ อสมฺมโต ๑๑ จ เอกโต

อุลฺลุมฺปตุปสมฺปทา นิสฺสโย เอกโต ตโยติ

อิมสฺมึ ขนฺธเก วตฺถุ เอกสตํ ทฺวาสตฺตติ ฯ

มหาขนฺธเก อุทฺทานํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ สี. ปฏินิสฺสเชตํ ฯ ๒ นิคฺคหานนฺติ นิคฺคหกรเณสูติ วิมติวิโนทนี ฯ

ยุ. นิคฺคเห จ ปาปิจฺฉานํ ฯ ๓ ยุ. ยถตฺถการี ฯ

๑ ม. ...เหตุํ ฯ ๒ สี. ม. ยถาญายํ ฯ ๓ สี. สุโณถ ฯ

๔ สี. วตฺถุํ นิทานํ อาปตฺตึ ฯ ๕ สี. นํ ฯ ๖ สี. โพธิ ราชายตนํ ฯ

ยุ. โพธิ จ ราชายตนํ ฯ ๗ สี. พฺรหฺมา อาฬาโร

อุทฺโท จ ฯ ยุ. พฺรหฺมา อาฬาโร อุทฺทโก ฯ ๘ ม. ยุ. รา. โกณฺฑญฺโญ

วปฺโป ภทฺทิโย ฯ ๙ สี. ยโส จตฺตารปญฺญาส ฯ ม. ยุ. ยโส จตฺตาโร

ปญฺญาสํ ฯ ๑๐ ม. ยุ. รา. วตฺถุํ ฯ ๑๑ สี. ม. รา. เกวโล ฯ

๑ ม. อามโล ฯ ยุ. อามลโก ฯ ๒ ยุ. ปาริฉตฺตปุปฺผํ ฯ ๓ ม. ยุ. รา. ปพฺพชฺชํ ฯ

๔ สี. เอโก ราชา องฺคุลิ ฯ ม. เอโก ราชา จ องฺคุลิ ฯ ยุ. รา. เอโก โจโร

จ องฺคุลิ ฯ ๕ ม. อิณา ทาโส จ ฯ ๖ ยุ. อุปาลิ ฯ

๑ ยุ. คลคณฺฑิ ฯ ๒ ม. เจว ฯ ๓ ยุ. รา. ปาปปริสทูสญฺจ ฯ

๔ ยุ. กาณกุณึ ฯ ๕ สี. ขญฺชํ ปกฺขหตํ ยํ หิ ฯ ๖ ม. ยุ. สจฺฉินฺน... ฯ

๗ สี. กถาทฺธานํ ฯ ยุ. กตทฺธานํ ฯ ๘ ม. ยุ. อาคจฺฉนฺตํ ฯ

๙ ม. ยุ. เอกุปชฺฌาเยน ฯ ๑๐ ม. พาลา ฯ ๑๑ ม. อสมฺมตา ฯ

พระวินัยมีประโยชน์มาก คือนำมาซึ่งความสุขแก่พวกภิกษุ

ผู้มีศีลเป็นที่รัก ข่มพวกที่มีความปรารถนาลามก ยกย่องพวกที่มีความละอายและทรงไว้ซึ่งพระศาสนา เป็นอารมณ์

ของพระสัพพัญญชินเจ้า ไม่เป็นวิสัยของพวกอื่น เป็นแดน

เกษม อันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว ไม่มีข้อที่น่า

สงสัย ภิกษุผู้ฉลาดในขันธกะ วินัย บริวาร และมาติกา

ปฏิบัติด้วยปัญญาอันหลักแหลม ชื่อว่าผู้ทำประโยชน์อันควร.

ชนใดไม่รู้จักโค ชนนั้นย่อมรักษาฝูงโคไม่ได้ฉันใด ภิกษุก็

ฉันนั้น เมื่อไม่รู้จักศีล ไฉนเธอจะพึงรักษาสังวรไว้ได้.

เมื่อพระสุตตันตะ และพระอภิธรรมเลอะเลือนไปก่อนแต่พระวินัยยังไม่เสื่อมสูญ พระศาสนาชื่อว่า ยังตั้งอยู่ต่อไป.

เพราะเหตุแห่งการสังคายนานั้น ข้าพเจ้าจักประมวลกล่าวโดยลำดับตามความรู้ ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้ากล่าวเพื่อจะมิให้ข้อที่ทำได้ยาก คือวัตถุ นิทาน อาบัติ นัยและเปยยาล

เหลือลง ขอท่านทั้งหลาย จงทราบข้อนั้นโดยนัยเถิดเรื่องประทับอยู่ ณ ควงไม้โพธิ์ เรื่องประทับอยู่ ณ ควงไม้อชปาลนิโครธ เรื่องประทับอยู่ ณ ควงไม้ราชายตนพฤกษ์เรื่องท้าวสหัมบดีพรหม เรื่องฤาษีอาฬาระ เรื่องฤาษีอุททกะเรื่องอุปกาชีวก เรื่องภิกษุปัญจวัคคีย์ คือ โกณฑัญญะ วัปปะ

ภัททิยะ มหานามะ อัสสชิ เรื่องยสกุลบุตร เรื่องสหาย๔ คน เรื่องสหาย ๕๐ คน เรื่องส่งพระอรหันต์ทั้งหมดไปในทิศต่างๆ เรื่องมาร ๒ เรื่อง เรื่องภัททวัคคีย์กุมาร ๓๐

เรื่องชฎิล ๓ พี่น้อง มีอุรุเวลกัสสปเป็นต้น เรื่อง

โรงบูชาไฟ เรื่องท้าวมหาราช เรื่องท้าวสักกะ เรื่องท้าวมหาพรหม เรื่องประชาชนชาวอังคะ มคธะทั้งหมด เรื่อง

ทรงชักผ้าบังสุกุล เรื่องสระโบกขรณี เรื่องศิลา เรื่อง

ต้นกุ่ม เรื่องผึ่งผ้าบังสุกุลที่แผ่นศิลา เรื่องไม้หว้า เรื่อง

ไม้มะม่วง เรื่องไม้มะขามป้อม เรื่องทรงเก็บดอกไม้ปาริฉัตตกะ เรื่องชฎิลพวกอุรุเวลกัสสปผ่าฟืน เรื่องติดไฟ

เรื่องดับไฟ เรื่องดำน้ำ เรื่องกองไฟ เรื่องฝนตก เรื่อง

แม่น้ำคยา เรื่องสวนตาลหนุ่ม เรื่องพระเจ้าแผ่นดินมคธ

เรื่องอุปติสสะและโกลิตะ เรื่องกุลบุตรที่มีชื่อเสียงบวชเรื่องภิกษุนุ่งห่มไม่เรียบร้อย เรื่องประณาม เรื่องพราหมณ์

ซูบผอมหม่นหมอง เรื่องประพฤติอนาจาร เรื่องบวชเห็น

แก่ท้อง เรื่องมาณพ เรื่องให้อุปสมบทด้วยคณะ เรื่อง

อุปัชฌายะมีพรรษาเดียวให้กุลบุตรบวช เรื่องอุปัชฌายะ

เขลา เรื่องอุปัชฌายะหลีกไป เรื่องถือนิสสัยกะอาจารย์มีพรรษา ๑๐ เรื่องอันเตวาสิกไม่ประพฤติชอบ เรื่องทรงอนุญาตให้ประณาม เรื่องอาจารย์เขลาให้นิสสัย เรื่องนิสสัย

ระงับ เรื่องภิกษุประกอบด้วยองค์ ๕ เรื่องภิกษุประกอบด้วยองค์ ๖ เรื่องภิกษุเคยเป็นอัญญเดียรถีย์ เรื่องชีเปลือยเรื่องไม่โกนผม เรื่องชฎิลบูชาไฟ เรื่องอัญญเดียรถีย์ที่เป็นศากยะบวช เรื่องอาพาธ ๕ อย่าง ในมคธรัฐ เรื่องราชภัฏ-บวช เรื่ององคุลิมาลโจร เรื่องพระเจ้าแผ่นดินมคธมีพระบรมราชานุญาตไว้ เรื่องห้ามบวชนักโทษหนีเรือนจำ เรื่อง

ห้ามบวชนักโทษที่ออกหมายสั่งจับ เรื่องห้ามบวชคนถูกเฆี่ยนมีรอยหวายติดตัว เรื่องห้ามบวชคนถูกอาญาสักหมายโทษ เรื่องห้ามบวชคนมีหนี้สิน เรื่องห้ามบวชทาส เรื่องบุตรชายช่างทอง เรื่องเด็กชายอุบาลี เรื่องอหิวาตกโรค เรื่องตระกูลมีศรัทธา เรื่องสามเณรกัณฏกะ เรื่องทิศคับแคบ เรื่องถือนิสสัย เรื่องเด็กบรรพชา เรื่องสิกขาบทของสามเณร เรื่องสามเณรไม่เคารพภิกษุ เรื่องคำนึงว่าจะลงทัณฑกรรมอย่างไร

หนอ เรื่องลงทัณฑกรรม คือห้ามสังฆารามทุกแห่ง เรื่อง

ห้ามปาก เรื่องไม่บอกพระอุปัชฌายะ เรื่องเกลี้ยกล่อม

สามเณรไว้ใช้ เรื่องสามเณรกัณฏกะ เรื่องห้ามอุปสมบทบัณเฑาะก์ คนลักเพศ เรื่องห้ามอุปสมบทคนเข้ารีดเดียรถีย์

เรื่องห้ามอุปสมบทนาค คนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่า

พระอรหันต์ คนทำร้ายภิกษุณี ภิกษุผู้ทำสังฆเภท คนทำร้าย

พระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต อุภโตพยัญชนก เรื่อง

ห้ามอุปสมบทคนไม่มีอุปัชฌายะ คนมีสงฆ์เป็นอุปัชฌายะ

คนมีคณะเป็นอุปัชฌายะ คนมีบัณเฑาะก์เป็นอุปัชฌายะเรื่องห้ามอุปสมบทคนไม่มีบาตร คนไม่มีจีวร คนไม่มีบาตร

จีวรทั้งสองอย่าง เรื่องห้ามอุปสมบทคนยืมบาตรยืมจีวรยืมทั้งบาตรจีวร รวม ๓ เรื่อง เรื่องห้ามบรรพชาคนมือด้วนห้ามบรรพชาคนเท้าด้วน ห้ามบรรพชาคนมือเท้าด้วน ห้าม

บรรพชาคนหูขาด ห้ามบรรพชาคนจมูกขาด ห้ามบรรพชา

คนทั้งหูและจมูกขาด ห้ามบรรพชาคนนิ้วมือนิ้วเท้าขาดห้ามบรรพชาคนง่ามมือง่ามเท้าขาด ห้ามบรรพชาคนเอ็นขาด

ห้ามบรรพชาคนมือเป็นแผ่น ห้ามบรรพชาคนค่อม ห้ามบรรพชาคนเตี้ย ห้ามบรรพชาคนคอพอก ห้ามบรรพชาคนถูกลงอาญาสักหมายโทษ ห้ามบรรพชาคนถูกเฆี่ยนมีรอยหวายติดตัว ห้ามบรรพชาคนมีหมายประกาศจับ ห้ามบรรพชาคนเท้าปุก ห้ามบรรพชาคนมีโรคเรื้อรัง ห้ามบรรพชาคนมีรูปร่าง

ไม่สมประกอบ ห้ามบรรพชาคนตาบอดข้างเดียว ห้ามบรรพชาคนง่อย ห้ามบรรพชาคนกระจอก ห้ามบรรพชาคนเป็นโรคอัมพาต ห้ามบรรพชาคนมีอิริยาบถขาด ห้ามบรรพชาคนแก่ ห้ามบรรพชาคนตาบอด ๒ ข้าง ห้ามบรรพชาคนใบ้

ห้ามบรรพชาคนหูหนวก ห้ามบรรพชาคนทั้งบอดและใบ้

ห้ามบรรพชาคนทั้งบอดและหนวก ห้ามบรรพชาคนทั้งใบ้

และหนวก ห้ามบรรพชาคนทั้งบอดใบ้และหนวก เรื่อง

ให้นิสสัยแก่อลัชชี เรื่องถือนิสสัยต่ออลัชชี เรื่องเดินทางไกล เรื่องขอร้อง เรื่องพิจารณา เรื่องจงมาสวด เรื่องแย่งกัน

อุปสมบทก่อน เรื่องอุปสมบทมีอุปัชฌายะองค์เดียว เรื่อง

พระกุมารกัสสป เรื่องอุปสัมบันปรากฏถูกโรคเบียดเบียนเรื่องอุปสัมปทาเปกขะยังมิได้สอนซ้อมสะทกสะท้าน เรื่อง

สอนซ้อมในท่ามกลางสงฆ์นั้นแหละ เรื่องห้ามภิกษุเขลา

สอนซ้อม เรื่องห้ามภิกษุยังไม่ได้รับสมมติสอนซ้อม

เรื่องผู้สอนซ้อมกับอุปสัมปทาเปกขะมาพร้อมกัน เรื่อง

ขอจงยกขึ้น เรื่องญัตติจตุตถกรรมอุปสัมปทา เรื่องบอก

นิสสัย เรื่องละอุปสัมบันไว้แต่ลำพัง เรื่องภิกษุถูกสงฆ์ยก

เสีย ๓ เรื่อง.

รวมเรื่องในขันธกะนี้ ๑๗๒ เรื่อง.

หัวข้อเรื่องในมหาขันธกะ จบ.