พระวินัยปิฎก มหาวรรค · มหาขันธกะ
อุปสมบทกรรม เล่ม ๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๙–๑๔๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕๐/๕๒ ในมหาขันธกะมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก มหาวรรค มหาขันธกะ อุปสมบทกรรม (ฉบับหลวง เล่ม ๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๔ หน้า ๒๒๓–๒๓๑
ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งอยู่ในป่า และเธอก็มีความผาสุกในเสนาสนะนั้น คราวนั้นเธอได้มีความดำริว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ว่าภิกษุจะไม่ถือนิสสัยอยู่ไม่ได้ ก็เรามีหน้าที่ต้องถือนิสสัยแต่ยังอยู่ในป่า และเราก็มีความผาสุกในเสนาสนะนี้ จะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอแล” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร เมื่อกำหนดการอยู่เป็นผาสุก เมื่อหาผู้ให้นิสสัยไม่ได้ ไม่ต้องถือนิสสัยอยู่ด้วยผูกใจว่า ‘เมื่อใดมีภิกษุผู้ให้นิสสัยที่สมควรมา จักอาศัยภิกษุนั้นอยู่”
๖๐. โคตเตนอนุสสาวนานุชานนา
ว่าด้วยเรื่องทรงอนุญาตสวดระบุโคตร
{๑๓๙} [๑๒๒] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะมีอุปสัมปทาเปกขะ ต่อมาท่านส่งตัวแทนไปในสำนักท่านพระอานนท์ว่า “ขอท่านอานนท์จงมา สวดอุปสัมปทาเปกขะนี้” ท่านพระอานนท์ตอบไปอย่างนี้ว่า “เกล้ากระผม ไม่อาจจะระบุนามของพระเถระได้ เพราะพระเถระเป็นที่เคารพของเกล้ากระผม” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สวดระบุโคตรได้”
๖๑. เทฺวอุปสัมปทาเปกขาทิวัตถุ
ว่าด้วยเรื่องทรงอนุญาตอุปสมบทคู่เป็นต้น
{๑๔๐} [๑๒๓] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะมีอุปสัมปทาเปกขะอยู่ ๒ คน เธอทั้งสองโต้เถียงกันว่า “เราจักอุปสมบทก่อน เราจักอุปสมบท
ก่อน” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำอุปสัมปทาเปกขะ ๒ คนใน อนุสาวนาเดียวกัน”
ทรงอนุญาตอุปสมบทคราวละ ๓ คน
สมัยต่อมา พระเถระหลายรูปต่างมีอุปสัมปทาเปกขะหลายคนด้วยกัน พวกเธอโต้เถียงกันว่า “เราจักอุปสมบทก่อน เราจักอุปสมบทก่อน” พระเถระทั้งหลายจึงตัดสินว่า “เอาเถอะ พวกเราจะทำอุปสัมปทาเปกขะ ทุกคนนี่แหละในอนุสาวนาเดียวกัน” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำอุปสัมปทาเปกขะในอนุสาวนาเดียวกันคราวละ ๒ คน ๓ คน แต่การสวดนั้นแลต้องมีอุปัชฌาย์รูปเดียวกัน จะมีอุปัชฌาย์ต่างกันไม่ได้เป็นอันขาด”
๖๒. คัพภวีสูปสัมปทานุชานนา
ว่าด้วยเรื่องทรงอนุญาตนับอายุในครรภ์
เรื่องพระกุมารกัสสปะ
{๑๔๑} [๑๒๔] ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านกุมารกัสสปะมีอายุครบ ๒๐ ปีทั้งอยู่ในครรภ์ ได้อุปสมบท ต่อมาท่านได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ว่า ‘บุคคลมีอายุต่ำกว่า ๒๐ ปี ภิกษุไม่พึงอุปสมบทให้’ ก็เรามีอายุครบ ๒๐ ทั้งอยู่ในครรภ์ จึงได้อุปสมบท จะเป็นอันอุปสมบทแล้ว หรือไม่หนอ” ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฐมจิตใดเกิดขึ้นแล้ว ปฐมวิญญาณใดปรากฏแล้วในอุทรมารดา อาศัยปฐมจิต ปฐมวิญญาณนั้น นั่นแหละเป็นความเกิดของสัตว์นั้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อุปสมบทกุลบุตรมีอายุครบ ๒๐ ปี ทั้งอยู่ในครรภ์”
๖๓. อุปสัมปทาวิธิ
ว่าด้วยวิธีอุปสมบท
ทรงอนุญาตให้สวดถามอันตรายิกธรรม ๑๓ ข้อ
{๑๔๒} [๑๒๕] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกกุลบุตรที่อุปสมบทแล้วปรากฏว่าเป็นโรคเรื้อนก็มี เป็นฝีก็มี เป็นโรคกลากก็มี เป็นโรคมองคร่อก็มี เป็นโรคลมบ้าหมูก็มี ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ให้อุปสมบทถามอันตรายิกธรรม ๑๓ ข้อ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงถามอุปสัมปทาเปกขะอย่างนี้
ถามอันตรายิกธรรม
อาพาธเห็นปานนี้ของเจ้ามีไหม คือ
๑. โรคเรื้อน
๒. โรคฝี
๓. โรคกลาก
๔. โรคมองคร่อ
๕. โรคลมบ้าหมู
๖. เจ้าเป็นมนุษย์หรือ
๗. เจ้าเป็นชายหรือ
๘. เจ้าเป็นไทหรือ
๙. เจ้าไม่มีหนี้สินหรือ
๑๐. เจ้ามิใช่ราชภัฏหรือ
๑๑. เจ้าเป็นผู้ที่มารดาบิดาอนุญาตแล้วหรือ
๑๒. เจ้ามีอายุครบ ๒๐ ปีแล้วหรือ
๑๓. บาตรจีวรของเจ้ามีครบแล้วหรือ เจ้าชื่ออะไร อุปัชฌาย์ของเจ้าชื่ออะไร
ทรงอนุญาตให้สอนซ้อมก่อนถามอันตรายิกธรรม
ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายถามอันตรายิกธรรมกะพวกอุปสัมปทาเปกขะที่ยังมิได้สอนซ้อม พวกอุปสัมปทาเปกขะจึงสะทกสะท้าน เก้อเขิน ไม่อาจจะตอบได้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สอนซ้อมก่อนแล้ว จึงถามอันตรายิกธรรมทีหลัง”
ภิกษุทั้งหลายสอนซ้อมในท่ามกลางสงฆ์นั่นเอง พวกอุปสัมปทาเปกขะก็ยังสะทกสะท้าน เก้อเขิน ไม่อาจตอบได้เหมือนอย่างเดิม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สอนซ้อม ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วจึงถามอันตรายิกธรรมในท่ามกลางสงฆ์
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสอนซ้อมอุปสัมปทาเปกขะอย่างนี้
คำบอกบริขาร
[๑๒๖] พึงให้อุปสัมปทาเปกขะถืออุปัชฌาย์ก่อน ครั้นให้ถืออุปัชฌาย์ แล้วพึงบอกบาตรจีวรว่า “นี้บาตรของเจ้า นี้ผ้าซ้อนนอกของเจ้า นี้ผ้าห่มของเจ้า นี้ผ้านุ่งของเจ้า เจ้าจงไปยืน ณ โอกาสโน้น”
หลักในการสอนซ้อม
ภิกษุทั้งหลายผู้โง่เขลา ไม่ฉลาดสอนซ้อม เหล่าอุปสัมปทาเปกขะที่ถูกสอนซ้อมไม่ดีก็สะทกสะท้าน เก้อเขิน ไม่อาจตอบได้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้โง่เขลาไม่ฉลาดไม่พึงสอนซ้อม รูปใดสอนซ้อม ต้องอาบัติทุกกฏ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ฉลาดสามารถสอนซ้อม”
ภิกษุทั้งหลายผู้ที่ยังไม่ได้รับสมมติสอนซ้อม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามภิกษุทั้งหลายว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุที่ยังไม่ได้รับสมมติไม่พึงสอนซ้อม รูปใดสอนซ้อม ต้องอาบัติทุกกฏ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุที่ได้รับสมมติแล้วสอนซ้อม
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงสมมติดังต่อไปนี้
วิธีสมมติภิกษุเป็นผู้สอนซ้อม
ตนเองพึงสมมติตนเองก็ได้ หรือภิกษุรูปอื่นพึงสมมติภิกษุรูปอื่นก็ได้
ตนเองพึงสมมติตนเองอย่างไรเล่า คือ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศ ให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงสอนซ้อม ผู้มีชื่อนี้’อย่างนี้ชื่อว่าตนเองสมมติตนเอง
ภิกษุรูปอื่นพึงสมมติภิกษุรูปอื่นอย่างไรเล่า คือ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถ พึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ท่านชื่อนี้พึงสอนซ้อม ผู้มีชื่อนี้’อย่างนี้ชื่อว่าภิกษุรูปอื่นสมมติภิกษุรูปอื่น
ภิกษุผู้ได้รับสมมติแล้วนั้นพึงเข้าไปหาอุปสัมปทาเปกขะแล้วกล่าว อย่างนี้ว่า
คำสอนซ้อมอันตรายิกธรรม
‘แน่ะผู้มีชื่อนี้ เจ้าฟังนะ นี้เป็นเวลากล่าวคำสัตย์ เป็นเวลากล่าวคำจริงของเจ้า เมื่อท่านถามในท่ามกลางสงฆ์ถึงสิ่งอันเกิดแล้ว มี พึงบอก ว่ามี ไม่มี พึงบอกว่าไม่มี เจ้าอย่าสะทกสะท้านเลย เจ้าอย่าได้เก้อเขินเลย ภิกษุทั้งหลายจักถามเจ้าอย่างนี้ อาพาธเห็นปานนี้ของเจ้ามีไหม คือ โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู เจ้าเป็นมนุษย์หรือ เจ้าเป็นชายหรือ เจ้าเป็นไทหรือ เจ้าไม่มีหนี้สินหรือ เจ้ามิใช่ราชภัฏหรือ
เจ้าเป็นผู้ที่มารดาบิดาอนุญาตแล้วหรือ เจ้ามีอายุครบ ๒๐ ปีแล้วหรือ บาตรจีวรของเจ้ามีครบแล้วหรือ เจ้าชื่ออะไร อุปัชฌาย์ของเจ้าชื่ออะไร’ภิกษุผู้สอนซ้อมกับอุปสัมปทาเปกขะเดินมาด้วยกัน แต่ทั้งสองไม่พึงเดินมาพร้อมกัน คือ ภิกษุผู้สอนซ้อมต้องมาก่อน แล้วประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้
คำเรียกอุปสัมปทาเปกขะเข้ามา
‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะ ของท่านชื่อนี้ ข้าพเจ้าสอนซ้อมเขาแล้ว ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ขอผู้มีชื่อนี้จงมา’พึงเรียกอุปสัมปทาเปกขะว่า ‘เจ้าจงมา’
พึงให้อุปสัมปทาเปกขะนั้นห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า ให้กราบเท้าภิกษุทั้งหลาย ให้นั่งกระหย่งประนมมือแล้ว พึงให้ขออุปสมบท ดังนี้
คำขออุปสมบท
‘ข้าพเจ้าขออุปสมบทต่อสงฆ์ เจ้าข้า ขอสงฆ์โปรดอาศัยความเอ็นดู ยกข้าพเจ้าขึ้นเถิด เจ้าข้า
ข้าพเจ้าขออุปสมบทต่อสงฆ์แม้ครั้งที่ ๒ เจ้าข้า ขอสงฆ์โปรดอาศัย ความเอ็นดูยกข้าพเจ้าขึ้นเถิด เจ้าข้า
ข้าพเจ้าขออุปสมบทต่อสงฆ์แม้ครั้งที่ ๓ เจ้าข้า ขอสงฆ์โปรดอาศัย ความเอ็นดูยกข้าพเจ้าขึ้นเถิด เจ้าข้า’
คำสมมติตนเพื่อถามอันตรายิกธรรม
ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติกรรมวาจา ดังนี้
‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้นี้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะ ของท่านชื่อนี้ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงถามอันตรายิกธรรมกะผู้มีชื่อนี้
คำถามอันตรายิกธรรม
แน่ะผู้มีชื่อนี้ เจ้าฟังนะ นี้เป็นเวลากล่าวคำสัตย์ เป็นเวลากล่าวคำจริงของเจ้า เราจะถามถึงสิ่งอันเกิดแล้ว มี พึงบอกว่ามี ไม่มี พึงบอกว่าไม่มี อาพาธเห็นปานนี้ของเจ้ามีไหม คือ โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู เจ้าเป็นมนุษย์หรือ เจ้าเป็นชายหรือ เจ้าเป็นไทหรือ เจ้าไม่มีหนี้สินหรือ เจ้ามิใช่ราชภัฏหรือ เจ้าเป็นผู้ที่มารดาบิดาอนุญาตแล้วหรือ เจ้ามีอายุครบ ๒๐ ปีแล้วหรือ บาตรจีวรของเจ้ามีครบแล้วหรือ เจ้าชื่ออะไร อุปัชฌาย์ของเจ้าชื่ออะไร”
กรรมวาจาให้อุปสมบท
ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา ดังนี้
[๑๒๗] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ บริสุทธิ์แล้วจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย บาตรจีวรของเขาครบแล้ว ผู้มีชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงอุปสมบทผู้มีชื่อนี้มีท่านชื่อนี้ เป็นอุปัชฌาย์ นี่เป็นญัตติ
ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้นี้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะ ของท่านชื่อนี้ บริสุทธิ์แล้วจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย บาตรจีวรของเขาครบแล้ว ผู้มีชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ สงฆ์อุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ การอุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่าน
ชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง
ข้าพเจ้ากล่าวความนี้เป็นครั้งที่ ๒ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ บริสุทธิ์แล้วจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย บาตรจีวรของเขาครบแล้ว ผู้มีชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ สงฆ์อุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ การอุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้เป็นครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ บริสุทธิ์แล้วจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย บาตรจีวรของเขาครบแล้ว ผู้มีชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ สงฆ์อุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ การอุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงผู้มีชื่อนี้สงฆ์อุปสมบทแล้ว มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”
จบ กรรมวาจาให้อุปสมบท
๖๔. ว่าด้วยนิสสัย ๔
พระพุทธานุญาตให้บอกนิสสัย ๔
{๑๔๓} [๑๒๘] “ทันใดนั้นแหละ พึงวัดเงาแดด พึงบอกประมาณแห่งฤดู พึงบอกส่วนแห่งวัน พึงบอกสังคีติ พึงบอกนิสสัย ๔ ดังต่อไปนี้
๑. บรรพชาอาศัยโภชนะ คือ คำข้าวอันหาได้ด้วยกำลังปลีแข้ง เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ
จบ อุปสมบทกรรม