พระพุทธานุญาตให้บอกนิสสัย ๔ เล่ม ๔

ชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ข้าพเจ้ากล่าวความนี้เป็นครั้งที่ ๒ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ บริสุทธิ์แล้วจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย บาตรจีวรของเขาครบแล้ว ผู้มีชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ สงฆ์อุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ การอุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงข้าพเจ้ากล่าวความนี้เป็นครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ผู้มีชื่อนี้เป็นอุปสัมปทาเปกขะของท่านชื่อนี้ บริสุทธิ์แล้วจากอันตรายิกธรรมทั้งหลาย บาตรจีวรของเขาครบแล้ว ผู้มีชื่อนี้ขออุปสมบทต่อสงฆ์ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ สงฆ์อุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ การอุปสมบทผู้มีชื่อนี้ มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงผู้มีชื่อนี้สงฆ์อุปสมบทแล้ว มีท่านชื่อนี้เป็นอุปัชฌาย์ ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้”

จบ กรรมวาจาให้อุปสมบท

๖๔. ว่าด้วยนิสสัย ๔

พระพุทธานุญาตให้บอกนิสสัย ๔

{๑๔๓} [๑๒๘] “ทันใดนั้นแหละ พึงวัดเงาแดด พึงบอกประมาณแห่งฤดู พึงบอกส่วนแห่งวัน พึงบอกสังคีติ พึงบอกนิสสัย ๔ ดังต่อไปนี้

๑. บรรพชาอาศัยโภชนะ คือ คำข้าวอันหาได้ด้วยกำลังปลีแข้ง เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ

สังฆภัต ภัตถวายสงฆ์ อุทเทสภัต ภัตเฉพาะสงฆ์ นิมันตนภัต ภัตในที่นิมนต์ สลากภัต ภัตถวายตามสลาก ปักขิกภัต ภัตถวายในปักษ์ อุโปสถิกภัต ภัตถวายในวันอุโบสถ ปาฏิปทิกภัต ภัตถวายในวันปาฏิบท๒. บรรพชาอาศัยบังสุกุลจีวร เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ ผ้าเปลือกไม้ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าป่าน ผ้าเจือกัน

๓. บรรพชาอาศัยโคนไม้เป็นเสนาสนะ เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว เรือนยอด ทิมแถว ถํ้า

๔. บรรพชาอาศัยมูตรเน่าเป็นยา เธอพึงทำความอุตสาหะในสิ่งนั้นจนตลอดชีวิต อติเรกลาภ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย”

จบ นิสสัย ๔

๖๕. ว่าด้วยอกรณียกิจ ๔

พระพุทธานุญาตให้บอกอกรณียกิจ ๔

{๑๔๔} [๑๒๙] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายอุปสมบทให้ภิกษุรูปหนึ่ง ทิ้งไว้แต่ลำพังแล้วหลีกไป เธอเดินมาทีหลังแต่รูปเดียว ได้พบอดีตภรรยาเข้า ในระหว่างทาง นางได้ถามว่า “เวลานี้ท่านบวชแล้วหรือ”ภิกษุนั้นตอบว่า “จ้ะ ฉันบวชแล้ว”

นางจึงพูดชวนว่า “พวกบรรพชิตหาเมถุนธรรมได้ยากนัก นิมนต์ท่านมาเสพเมถุนธรรมเถิด”

ภิกษุนั้นได้เสพเมถุนธรรมในนางแล้วได้ไปถึงทีหลังช้าไป ภิกษุทั้งหลายถามว่า “อาวุโส ท่านมัวทำอะไรชักช้าเช่นนี้” เธอได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้ให้อุปสมบทแล้วให้หาภิกษุอยู่เป็นเพื่อน และให้บอกอกรณียกิจ ๔ ดังต่อไปนี้

๑. อันภิกษุผู้อุปสมบทแล้วไม่พึงเสพเมถุนธรรม โดยที่สุดแม้ในสัตว์ดิรัจฉานเพศเมีย ภิกษุใดเสพเมถุนธรรม ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เปรียบเหมือนบุรุษถูกตัดศรีษะแล้ว ไม่อาจจะมีชีวิตอยู่ได้ด้วยร่างสรีระนั้น แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เหมือนกัน เสพเมถุนธรรมแล้วย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร การนั้นเธอไม่พึงทำตลอดชีวิต

๒. อันภิกษุผู้อุปสมบทแล้วไม่พึงถือเอาทรัพย์อันเขาไม่ได้ให้ด้วยส่วนแห่งความเป็นขโมย โดยที่สุดกระทั่งเส้นหญ้า ภิกษุใดถือเอาทรัพย์อันเขาไม่ได้ให้ด้วยส่วนแห่งความเป็นขโมย ได้ราคาบาทหนึ่งก็ดี ควรแก่ราคาบาทหนึ่งก็ดี เกินบาทหนึ่งก็ดี ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เปรียบเหมือนใบไม้เหลือง หล่นจากขั้วแล้ว ไม่อาจจะเป็นของเขียวสดอีกได้ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถือเอาทรัพย์อันเขามิได้ให้ด้วยส่วนแห่งความเป็นขโมย ได้ราคาหนึ่งบาทก็ดี ควรแก่ราคาหนึ่งบาทก็ดี เกินกว่าราคาหนึ่งบาทก็ดี ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร การนั้นเธอไม่พึงทำตลอดชีวิต๓. อันภิกษุผู้อุปสมบทแล้วไม่พึงจงใจพรากสัตว์จากชีวิต โดยที่สุดกระทั่งมดดำ มดแดง ภิกษุใดจงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิต

โดยที่สุดกระทั่งยังครรภ์ให้ตกไป ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เปรียบเหมือนศิลาหนาแตกสองเสี่ยงแล้ว เป็นของกลับต่อให้ติดสนิทอีกไม่ได้ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน จงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิตแล้ว ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร การนั้นเธอไม่พึงทำตลอดชีวิต

๔. อันภิกษุผู้อุปสมบทแล้วไม่พึงพูดอวดอุตตริมนุสสธรรม โดยที่สุดพูดอวดว่า ‘เรายินดียิ่งในเรือนว่างเปล่า’ ภิกษุใดมีความอยาก อันชั่วช้า อันความอยากครอบงำแล้ว พูดอวดอุตตริมนุสสธรรม อันไม่มีอยู่ อันไม่เป็นจริง คือ ฌานก็ดี วิโมกข์ก็ดี สมาธิก็ดี สมาบัติก็ดี มรรคก็ดี ผลก็ดี ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เปรียบเหมือนต้นตาลมียอดด้วนแล้ว ไม่อาจจะงอกอีกได้ แม้ฉันใด ภิกษุผู้มีความอยากอันชั่วช้า อันความอยากครอบงำแล้วก็ฉันนั้นเหมือนกัน พูดอวดอุตตริมนุสสธรรม อันไม่มีอยู่ อันไม่เป็นจริง ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร การนั้นเธอไม่พึงทำตลอดชีวิต”

จบ อกรณียกิจ ๔

๖๖. ว่าด้วยภิกษุถูกสงฆ์ยกวัตรในเพราะไม่เห็นอาบัติ

เรื่องภิกษุผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรเป็นต้น

{๑๔๕} [๑๓๐] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติจึงสึกไป เขากลับมาขออุปสมบทต่อภิกษุทั้งหลายอีก ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวิธีปฏิบัติ ดังนี้

วิธีปฏิบัติในภิกษุผู้ถูกยกวัตร

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติจึงสึกไป เขากลับมาขออุปสมบทต่อภิกษุทั้งหลายอีก พึงสอบถามเขา เช่นนี้ว่า ‘เจ้าเห็นอาบัตินั้นไหม’ ถ้าเขาตอบว่า ‘กระผมเห็น ขอรับ’ พึงให้บรรพชา ถ้าเขาตอบว่า ‘กระผมไม่เห็น ขอรับ’ ไม่พึงให้บรรพชา ครั้นให้บรรพชาแล้ว พึงถามว่า ‘เธอเห็นอาบัตินั้นไหม’ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมเห็น ขอรับ’ พึงให้อุปสมบท ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมไม่เห็น ขอรับ’ ไม่พึงให้อุปสมบท ครั้นให้อุปสมบทแล้ว พึงถามว่า ‘คุณเห็นอาบัตินั้นไหม’ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมเห็น ขอรับ’ พึงเรียกเข้าหมู่ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมไม่เห็น ขอรับ’ ไม่พึงเรียกเข้าหมู่

ครั้นเรียกเข้าหมู่แล้วพึงถามว่า ‘คุณเห็นอาบัตินั้นไหม’ ถ้าเธอเห็น การเห็นได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าเธอไม่เห็น เมื่อได้ความพร้อมเพรียง พึงยกวัตรอีก เมื่อไม่ได้ความพร้อมเพรียง ไม่เป็นอาบัติในเพราะขบฉันร่วมกันและอยู่ร่วมกันอนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่ทำคืนอาบัติจึงสึกไป เขากลับมาขออุปสมบทต่อภิกษุทั้งหลายอีก พึงสอบถามเขาเช่นนี้ว่า ‘เจ้าจักทำคืนอาบัตินั้นไหม’ ถ้าเขาตอบว่า ‘กระผมจักทำคืน ขอรับ’ พึงให้บรรพชา ถ้าเขาตอบว่า ‘กระผมจักไม่ทำคืน’ ไม่พึงให้บรรพชา ครั้นให้บรรพชาแล้ว พึงถามว่า ‘เธอจักทำคืนอาบัตินั้นไหม’ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักทำคืน ขอรับ’ พึงให้อุปสมบท ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักไม่ทำคืน ขอรับ’ ไม่พึงให้อุปสมบท ครั้นให้อุปสมบทแล้ว พึงถามว่า ‘คุณจักทำคืน อาบัตินั้นไหม’ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักทำคืน ขอรับ’ พึงเรียกเข้าหมู่ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักไม่ทำคืน ขอรับ’ ไม่พึงเรียกเข้าหมู่ ครั้นเรียก เข้าหมู่แล้วพึงกล่าวว่า ‘จงทำคืนอาบัตินั้นเสีย’ ถ้าเธอยอมทำคืน การทำคืนได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าเธอไม่ยอมทำคืน เมื่อได้ความพร้อมเพรียง

พึงยกวัตรอีก เมื่อไม่ได้ความพร้อมเพรียง ไม่เป็นอาบัติในเพราะขบฉันร่วมกันและอยู่ร่วมกัน

อนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่ยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้าจึงสึกไป เขากลับมาขออุปสมบทต่อภิกษุทั้งหลายอีก พึงสอบถามเขาเช่นนี้ว่า ‘เจ้าจักยอมสละทิฏฐิชั่วช้านั้นไหม’ ถ้าเขาตอบว่า ‘กระผมจักยอมสละขอรับ’ พึงให้บรรพชา ถ้าเขาตอบว่า ‘กระผมจักไม่ยอมสละ ขอรับ’ ไม่พึงให้บรรพชา ครั้นให้บรรพชาแล้ว พึงถามว่า ‘เธอจักยอมสละทิฏฐิชั่วช้านั้นไหม’ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักยอมสละ ขอรับ’ พึงให้อุปสมบท ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักไม่ยอมสละ ขอรับ’ ไม่พึงให้อุปสมบท ครั้นให้อุปสมบทแล้ว พึงถามว่า ‘คุณจักยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้านั้นไหม’ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักยอมสละ ขอรับ’ พึงเรียกเข้าหมู่ ถ้าเธอตอบว่า ‘กระผมจักไม่ยอมสละ ขอรับ’ ไม่พึงเรียกเข้าหมู่ ครั้นเรียกเข้าหมู่แล้วพึงกล่าวว่า ‘จงสละทิฏฐิอันชั่วช้านั้นเสีย’ ถ้าเธอยอมสละ การยอมสละได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าเธอไม่ยอมสละ เมื่อได้ความพร้อมเพรียง พึงยกวัตรอีก เมื่อไม่ได้ความพร้อมเพรียง ไม่เป็นอาบัติในเพราะขบฉันร่วมกันและอยู่ร่วมกัน”

จบ มหาขันธกะที่ ๑

หัวข้อประจำขันธกะ

อุททานคาถา

{๑๔๖} [๑๓๑] พระวินัยมีประโยชน์มาก คือ นำมาซึ่งความสุขแก่พวกภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ข่มพวกที่มีความปรารถนาชั่ว ยกย่องพวกที่มีความละอาย และทรงไว้ซึ่งพระศาสนา เป็นอารมณ์ของพระสัพพัญญูชินเจ้า ไม่เป็นวิสัยของพวกอื่น เป็นแดนเกษม อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว ไม่มีข้อที่น่าสงสัย ภิกษุผู้ฉลาดในขันธกะ วินัย บริวาร และมาติกา ปฏิบัติด้วยปัญญา อันหลักแหลม ชื่อว่าผู้ทำประโยชน์อันควรชนใดไม่รู้จักโค ชนนั้นย่อมรักษาฝูงโคไม่ได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น เมื่อไม่รู้จักศีล ไฉนเธอจะพึงรักษาสังวรไว้ได้ เมื่อพระสุตตันตะและพระอภิธรรมเลอะเลือนไปก่อน แต่พระวินัยยังไม่เสื่อมสูญ พระศาสนาชื่อว่ายังดำรงอยู่ต่อไป เพราะเหตุแห่งการสังคายนานั้น ข้าพเจ้าจักประมวลกล่าวโดยลำดับตามความรู้ ขอท่านทั้งหลาย จงฟังข้าพเจ้ากล่าว เพื่อจะมิให้ข้อที่ทำได้ยาก คือ วัตถุ นิทาน อาบัติ นัย และเปยยาลเหลือลง ขอท่านทั้งหลาย จงทราบข้อนั้นโดยนัยเถิดเรื่องประทับอยู่ ณ ควงไม้โพธิ์ เรื่องประทับอยู่ ณ ควงไม้อชปาลนิโครธ เรื่องประทับอยู่ ณ ควงไม้