ว่าด้วยการประณาม เล่ม ๔

ใคร ๆ พึงทำจีวรของอันเตวาสิก’ ถ้าอันเตวาสิกมีนํ้าย้อมที่จะต้องต้ม อาจารย์พึงบอกว่า ‘เธอพึงต้มอย่างนี้’ หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงต้มนํ้าย้อมของอันเตวาสิก’ ถ้าอันเตวาสิกมีจีวรที่จะต้องย้อม อาจารย์พึงบอกว่า ‘เธอพึงย้อมอย่างนี้’ หรือพึงทำความขวนขวายว่า ‘ด้วยอุบายอย่างไรหนอ ใคร ๆ พึงย้อมจีวรของอันเตวาสิก’ เมื่อย้อมจีวร พึงย้อมพลิกกลับไปกลับมาให้ดี ๆ เมื่อหยดน้ำ ย้อมยังไม่สะเด็ด ไม่พึงหลีกไปเสียถ้าอันเตวาสิกอาพาธ พึงพยาบาลจนตลอดชีวิต พึงรอจนกว่าจะหาย

จบ อันเตวาสิกวัตร

จบ ภาณวารที่ ๖

๒๐. ปณามนาขมาปนากถา

ว่าด้วยการประณามและการขอขมา

ทรงอนุญาตให้ประณามอันเตวาสิก

{๙๕} [๘๐] ก็โดยสมัยนั้นแล อันเตวาสิกทั้งหลายไม่ประพฤติชอบในอาจารย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกจะไม่ประพฤติชอบในอาจารย์ไม่ได้ รูปใดไม่ประพฤติชอบ ต้องอาบัติทุกกฏ”

อันเตวาสิกทั้งหลายก็ยังไม่ประพฤติชอบอย่างเดิม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ประณามอันเตวาสิกผู้ไม่ประพฤติชอบ

วิธีประณามอันเตวาสิก

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลอาจารย์พึงประณามอันเตวาสิกอย่างนี้ว่า ‘ฉันประณามเธอ’ ‘เธออย่าเข้ามา ณ ที่นี้’ ‘เธอจงขนบาตรจีวรของเธอออกไปเสีย’ หรือว่า ‘เธอไม่ต้องอุปัฏฐากฉัน’ ดังนี้ก็ได้อาจารย์ให้อันเตวาสิกรับรู้ด้วยกายก็ดี ให้รับรู้ด้วยวาจาก็ดี ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจาก็ดี อันเตวาสิกชื่อว่าเป็นอันถูกประณามแล้ว ถ้ายังมิได้ให้รับรู้ด้วยกาย ยังมิได้ให้รับรู้ด้วยวาจา ยังมิได้ให้รับรู้ด้วยทั้งกายทั้งวาจา อันเตวาสิกยังไม่ชื่อว่าถูกประณามแล้ว

ทรงอนุญาตให้อันเตวาสิกขอขมาอาจารย์

สมัยต่อมา อันเตวาสิกทั้งหลายถูกประณามแล้วไม่ขอขมาอาจารย์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อันเตวาสิกขอขมาอาจารย์”

อันเตวาสิกทั้งหลายก็ยังไม่ยอมขอขมาอาจารย์อย่างเดิม ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ถูกประณามแล้วจะไม่ขอขมาอาจารย์ไม่ได้ รูปใดไม่ขอขมาอาจารย์ให้ยกโทษให้ ต้องอาบัติทุกกฏ”

ทรงอนุญาตให้อาจารย์ยกโทษให้

สมัยต่อมา อาจารย์ทั้งหลายผู้ที่พวกอันเตวาสิกขอขมาอยู่ ก็ไม่ยอมยกโทษให้ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้อาจารย์ยกโทษให้”

อาจารย์ทั้งหลายก็ยังไม่ยอมยกโทษให้อย่างเดิม พวกอันเตวาสิกหลีกไปเสียบ้าง สึกเสียบ้าง ไปเข้ารีตเดียรถีย์เสียบ้าง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์ผู้อันพวกอันเตวาสิกขอขมาอยู่ จะไม่ยอมยกโทษให้ไม่ได้ รูปใดไม่ยอมยกโทษให้ ต้องอาบัติทุกกฏ”

ก็โดยสมัยนั้นแล อาจารย์ทั้งหลายประณามอันเตวาสิกผู้ประพฤติชอบ แต่ไม่ประณามอันเตวาสิกผู้ประพฤติมิชอบ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประพฤติชอบ อาจารย์ไม่พึงประณาม รูปใดประณาม ต้องอาบัติทุกกฏ อนึ่ง อันเตวาสิกผู้ประพฤติมิชอบ อาจารย์จะไม่พึงประณามไม่ได้ รูปใดไม่ประณาม ต้องอาบัติทุกกฏ”

องค์แห่งอันเตวาสิกผู้ควรถูกประณาม

[๘๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์พึงประณามอันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ

๑. หาความรักอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๒. หาความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๓. หาความละอายอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๔. หาความเคารพอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๕. หาความหวังดีอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์พึงประณามอันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์ไม่พึงประณามอันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ

๑. มีความรักอย่างยิ่งในอาจารย์

๒. มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาจารย์

๓. มีความละอายอย่างยิ่งในอาจารย์

๔. มีความเคารพอย่างยิ่งในอาจารย์

๕. มีความหวังดีอย่างยิ่งในอาจารย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาจารย์ไม่พึงประณามอันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ควรที่จะถูกประณาม คือ

๑. หาความรักอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๒. หาความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๓. หาความละอายอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๔. หาความเคารพอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๕. หาความหวังดีอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลควรที่จะถูกประณามดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ไม่ควรที่จะถูกประณาม คือ

๑. มีความรักอย่างยิ่งในอาจารย์

๒. มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาจารย์

๓. มีความละอายอย่างยิ่งในอาจารย์

๔. มีความเคารพอย่างยิ่งในอาจารย์

๕. มีความหวังดีอย่างยิ่งในอาจารย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แลไม่ควรที่จะถูกประณาม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ อาจารย์เมื่อไม่ประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อประณาม ย่อมไม่มีโทษ คือ

๑. หาความรักอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๒. หาความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๓. หาความละอายอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๔. หาความเคารพอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

๕. หาความหวังดีอย่างยิ่งในอาจารย์มิได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล อาจารย์เมื่อไม่ประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อประณาม ย่อมไม่มีโทษดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ อาจารย์เมื่อประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อไม่ประณาม ย่อมไม่มีโทษ คือ

๑. มีความรักอย่างยิ่งในอาจารย์

๒. มีความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาจารย์

๓. มีความละอายอย่างยิ่งในอาจารย์

๔. มีความเคารพอย่างยิ่งในอาจารย์

๕. มีความหวังดีอย่างยิ่งในอาจารย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันเตวาสิกผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล อาจารย์เมื่อประณาม ย่อมมีโทษ เมื่อไม่ประณาม ย่อมไม่มีโทษ

จบ ปณามนาขมาปนากถา

๒๑. พาลอพยัตตวัตถุ

ว่าด้วยเรื่องภิกษุผู้โง่เขลาให้นิสสัย

{๙๖} [๘๒] ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายคิดว่า “เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว” แต่ยังเป็นผู้โง่เขลา ไม่เฉียบแหลม ให้นิสสัย จึงปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้โง่เขลา อันเตวาสิกเป็นผู้ฉลาด ปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้ไม่เฉียบแหลม อันเตวาสิกเป็นผู้เฉียบแหลม ปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้มีสุตะน้อย อันเตวาสิกเป็นผู้มีสุตะมาก ปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้มีปัญญาด้อย อันเตวาสิกเป็นผู้มีปัญญาดีบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายจึงได้อ้างว่า ‘เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว’ แต่ยังเป็นผู้โง่เขลา ไม่เฉียบแหลม ให้นิสสัย จึงปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้โง่เขลา อันเตวาสิกเป็นผู้ฉลาด ปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้ไม่เฉียบแหลม อันเตวาสิกเป็นผู้เฉียบแหลม ปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้มีสุตะน้อย อันเตวาสิกเป็นผู้มีสุตะมาก ปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้มีปัญญาด้อย อันเตวาสิกเป็นผู้มีปัญญาดีเล่า” ต่อมาภิกษุเหล่านั้นจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงอนุญาตอาจารย์ผู้ฉลาดให้นิสสัย

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายอ้างว่า ‘เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว เรามีพรรษาได้ ๑๐ แล้ว’ แต่ยังเป็นผู้โง่เขลา ไม่เฉียบแหลม ให้นิสสัย จึงปรากฏว่าอาจารย์เป็นผู้โง่เขลา … อันเตวาสิกเป็นผู้มีปัญญาดี จริงหรือ’

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”