เรื่องคนมีทรัพย์ ชาวพระนครราชคฤห์ เล่ม ๕

๘. จีวรขันธกะ

๑. เรื่องหมอชีวกโกมารภัจจ์

ความมั่งคั่งของพระนครเวสาลี

{๑๒๘} [๓๒๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล พระนครเวสาลีเป็นเมืองที่รุ่งเรือง กว้างขวาง มีผู้คนมาก มีผู้คนคับคั่ง และมีอาหารหาได้ง่าย มีปราสาท ๗,๗๐๗ หลัง มีเรือนยอด ๗,๗๐๗ หลัง มีสวนดอกไม้ ๗,๗๐๗ แห่ง มีสระโบกขรณี ๗,๗๐๗ สระ และมีหญิงคณิกาชื่ออัมพปาลีเป็นสตรีที่มีรูปงาม น่าดู น่าชื่นชม ประกอบด้วยผิวพรรณเฉิดฉายยิ่ง ชำนาญในการฟ้อนรำ ขับร้องและประโคมดนตรี คนทั้งหลายที่มีความประสงค์ต้องการพาตัวไปร่วมอภิรมย์ด้วยค่าตัวคืนละ ๕๐ กษาปณ์ และพระนครเวสาลีงามพริ้งยิ่งกว่าประมาณเพราะนางอัมพปาลีหญิงคณิกานั้นครั้งนั้น คณะพวกคนมีทรัพย์คณะหนึ่งชาวพระนครราชคฤห์ได้เดินทางไปพระนครเวสาลีด้วยกรณียกิจบางอย่าง และได้เห็นพระนครเวสาลีรุ่งเรืองกว้างขวาง มีผู้คนมาก มีผู้คนคับคั่ง และมีอาหารหาได้ง่าย มีปราสาท ๗,๗๐๗ หลัง มีเรือนยอด ๗,๗๐๗ หลัง มีสวนดอกไม้ ๗,๗๐๗

แห่ง มีสระโบกขรณี ๗,๗๐๗ สระ และมีนางอัมพปาลีหญิงคณิกา เป็นสตรีที่มีรูปงาม น่าดู น่าชื่นชม ประกอบด้วยผิวพรรณเฉิดฉายยิ่ง ชำนาญในการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี คนทั้งหลายที่มีความประสงค์ต้องการพาตัวไปร่วมอภิรมย์ด้วยค่าตัวคืนละ ๕๐ กษาปณ์ และพระนครเวสาลีงามพริ้งยิ่งกว่าประมาณเพราะนางอัมพปาลีหญิงคณิกานั้น

[๓๒๗] ครั้นคณะพวกคนมีทรัพย์ชาวพระนครราชคฤห์เสร็จกรณียกิจนั้นในพระนครเวสาลีแล้ว กลับมาพระนครราชคฤห์ตามเดิม ได้เข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชถึงราชสำนัก แล้วได้กราบทูลท้าวเธอดังนี้ว่า “ขอเดชะ พระนครเวสาลีเป็นเมืองที่รุ่งเรือง กว้างขวาง มีผู้คนมาก มีผู้คนคับคั่ง และมีอาหารหาได้ง่าย มีปราสาท ๗,๗๐๗ หลัง มีเรือนยอด ๗,๗๐๗ หลัง มีสวนดอกไม้ ๗,๗๐๗ แห่ง มีสระโบกขรณี ๗,๗๐๗ สระ และมีหญิงคณิกาชื่ออัมพปาลีเป็นสตรีที่มีรูปงาม น่าดู น่าชื่นชม ประกอบด้วยผิวพรรณเฉิดฉายยิ่ง ชำนาญในการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี คนทั้งหลายที่มีความประสงค์ต้องการพาตัวไปร่วมอภิรมย์ด้วยค่าตัวคืนละ ๕๐ กษาปณ์ และพระนครเวสาลีงามพริ้งยิ่งกว่าประมาณเพราะนางอัมพปาลีหญิงคณิกานั้น ขอเดชะ แม้ชาวเราจะตั้งหญิงงามเมืองขึ้นบ้าง ก็จะเป็นการดี”พระราชารับสั่งว่า ‘พนาย ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงรู้กันเองว่าจะคัดเลือกกุมารีใดผู้มีลักษณะงามเช่นนั้นให้เป็นหญิงคณิกา”

กำเนิดชีวกโกมารภัจจ์

ก็สมัยนั้น ในพระนครราชคฤห์มีกุมารีชื่อสาลวดี เป็นสตรีที่มีรูปงาม น่าดู น่าชื่นชม ประกอบด้วยผิวพรรณเฉิดฉายยิ่ง จึงคณะพวกคนมีทรัพย์ชาวพระนครราชคฤห์ได้คัดเลือกกุมารีสาลวดีเป็นหญิงคณิกา ครั้นนางกุมารีสาลวดีได้รับเลือกเป็นหญิงคณิกาแล้ว ไม่ช้านานเท่าไรนักก็ได้เป็นผู้

ชำนาญในการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี คนทั้งหลายที่มีความประสงค์ต้องการพาตัวไปร่วมอภิรมย์ด้วยค่าตัวคืนละ ๑๐๐ กษาปณ์ ครั้นมิช้ามินาน นางสาลวดีหญิงคณิกาก็ตั้งครรภ์ จึงนางได้มีความคิดว่า “ธรรมดาสตรีมีครรภ์ไม่เป็นที่พอใจของพวกบุรุษ ถ้าใครทราบว่าเรามีครรภ์ ลาภผลของเราก็จักเสื่อมหมด ถ้ากระไร เราควรแจ้งให้เขาทราบว่าเราป่วย” ต่อมานางได้สั่งคนเฝ้าประตูไว้ว่า “นายประตูจ๋า โปรดอย่าให้ชายใดเข้ามา และผู้ใดถามหาดิฉัน จงบอกให้เขาทราบว่าดิฉันป่วยนะ”คนเฝ้าประตูนั้นรับคำนางสาลวดีหญิงคณิกาว่า จะปฏิบัติตามคำสั่งเช่นนั้น หลังจากนั้นนางได้มีครรภ์แก่แล้วคลอดบุตรเป็นชาย จึงนางได้สั่งกำชับทาสีว่า “แม่สาวใช้ จงวางเด็กทารกคนนี้ไว้บนกระด้งเก่า ๆ แล้วนำไปทิ้งเสียที่กองขยะ”

ทาสีนั้นรับคำนางว่า “ทำเช่นนั้นได้ เจ้าค่ะ” ดังนี้แล้ววางเด็กทารกนั้นลงบนกระด้งเก่า ๆ แล้วนำออกไปทิ้งไว้ที่กองขยะ

[๓๒๘] ก็ครั้งนั้น เจ้าชายอภัยเสด็จไปพระราชวังแต่เช้าตรู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นเด็กทารกนั้นถูกฝูงการุมล้อมอยู่ จึงได้ถามมหาดเล็กว่า “พนาย นั่นอะไรที่ฝูงการุมล้อมกันอยู่”

“เด็กทารก พ่ะย่ะค่ะ”

“ยังเป็นอยู่หรือ พนาย”

“ยังเป็นอยู่ พ่ะย่ะค่ะ”

“ถ้าเช่นนั้นนะ พนาย จงนำทารกนั้นไปที่วังของเรา ให้พวกนางนมเลี้ยงไว้”

มหาดเล็กเหล่านั้นรับสนองพระบัญชาว่า ‘อย่างนั้นก็ได้ พ่ะย่ะค่ะ” แล้วนำเด็กทารกนั้นไปวังเจ้าชายอภัย มอบแก่พวกนางนมว่า “ช่วยเลี้ยงไว้ด้วยนะ”

อาศัยคำว่า “ยังเป็นอยู่” เขาจึงขนานนามเด็กทารกนั้นว่า ชีวก และชีวกนั้นถูกเจ้าชายรับสั่งให้เลี้ยงไว้ เขาจึงได้ตั้งนามสกุลให้ว่า โกมารภัจจ์

ต่อมาไม่นานนัก ชีวกโกมารภัจจ์ก็รู้เดียงสา จึงเข้าเฝ้าเจ้าชายอภัยถึงพระตำหนัก ครั้นแล้วได้ทูลเจ้าชายอภัยว่า “ใครเป็นมารดาของกระหม่อม ใครเป็นบิดาของกระหม่อม พ่ะย่ะค่ะ”

เจ้าชายรับสั่งว่า “พ่อชีวก แม้ถึงตัวเราก็ไม่รู้จักมารดาของเจ้าเลย ก็แต่ว่าเราเป็นบิดาของเจ้า เพราะเราได้ให้เลี้ยงเจ้าไว้”

จึงชีวกโกมารภัจจ์ได้มีความคิดว่า “อันราชสกุลเหล่านี้แลมิใช่จะทำได้ง่ายที่คนที่ไม่มีวิชาจะเข้าพึ่งพระบารมีได้ ถ้ากระไร เราควรเรียนวิชาการแพทย์ไว้”

ชีวกโกมารภัจจ์เรียนวิชาการแพทย์

{๑๒๙} [๓๒๙] ก็โดยสมัยนั้นแล มีนายแพทย์ทิศาปาโมกข์คนหนึ่งอาศัยอยู่ที่เมืองตักกสิลา จึงชีวกโกมารภัจจ์ไม่ได้ทูลลาเจ้าชายอภัย ลอบเดินทางไปเมืองตักกสิลา เดินทางไปโดยลำดับจนถึงเมืองตักกสิลาแล้วเข้าไปหานายแพทย์ผู้นั้นถึงสำนัก ครั้นแล้วได้กราบเรียนนายแพทย์ดังนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ขอรับ กระผมจะขอศึกษาวิชาด้วย”นายแพทย์สั่งว่า “พ่อชีวก ถ้าเช่นนั้น เธอจงศึกษาเถิด”

ครั้งนั้น ชีวกโกมารภัจจ์เรียนวิชาได้มาก เรียนได้เร็ว จำได้แม่นและวิชาที่เรียนได้แล้วก็ไม่ลืม ครั้นล่วงมาได้ ๗ ปี ชีวกโกมารภัจจ์คิดว่า

“ตัวเราเรียนวิชาได้มาก เรียนได้เร็ว จำได้แม่น ทั้งวิชาที่เรียนได้แล้วก็ไม่ลืม และเราเรียนมาได้ ๗ ปีแล้วก็ยังไม่สำเร็จวิชานี้ เมื่อไรจักสำเร็จสักที” จึงเข้าไปหานายแพทย์ผู้นั้นถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้เรียนถามว่า “ท่านอาจารย์ ขอรับ กระผมเรียนวิชาได้มาก เรียนได้เร็ว จำได้แม่น ทั้งวิชาที่เรียนได้แล้วก็ไม่ลืมและกระผมได้เรียนมาเป็นเวลา ๗ ปีแล้วก็ยังไม่สำเร็จ เมื่อไรจักสำเร็จสักทีเล่า ขอรับ”“พ่อชีวก ถ้าเช่นนั้น เธอจงถือเสียมเที่ยวไประยะทาง ๑ โยชน์โดยรอบเมืองตักกสิลา สำรวจดูว่าสิ่งใดไม่เป็นตัวยา จงขุดสิ่งนั้นมา”

ชีวกโกมารภัจจ์รับคำนายแพทย์ว่า “อย่างนั้นก็ได้ ท่านอาจารย์” แล้วถือเสียมเที่ยวไประยะทาง ๑ โยชน์โดยรอบเมืองตักกสิลา มิได้เห็นสิ่งใดที่ไม่เป็นตัวยาสักอย่างหนึ่ง จึงเดินทางกลับเข้าไปหานายแพทย์ แล้วได้กราบเรียนนายแพทย์ว่า “ท่านอาจารย์ ขอรับ กระผมเที่ยวไประยะทาง ๑ โยชน์โดยรอบเมืองตักกสิลาแล้ว มิได้เห็นสิ่งใดที่ไม่เป็นตัวยาสักอย่างหนึ่งเลย”นายแพทย์บอกว่า “พ่อชีวก เธอศึกษาสำเร็จแล้ว เท่านี้ก็พอที่เธอจะครองชีพได้” แล้วได้ให้เสบียงเดินทางเล็กน้อยแก่ชีวกโกมารภัจจ์

ลำดับนั้น ชีวกโกมารภัจจ์ถือเสบียงเล็กน้อยนั้นแล้วได้เดินทางมุ่งไปพระนครราชคฤห์ ครั้นเดินทางไป เสบียงเพียงเล็กน้อยนั้นได้หมดลงที่เมืองสาเกตในระหว่างทาง จึงเกิดความปริวิตกว่า “หนทางเหล่านี้แลกันดาร อัตคัดนํ้า อัตคัดอาหาร คนไม่มีเสบียงจะเดินทางไปมิใช่ทำได้ง่าย จำเราจะต้องหาเสบียง”

๒. เรื่องภรรยาของเศรษฐี

ชีวกโกมารภัจจ์ปฏิบัติงานแพทย์

{๑๓๐} [๓๓๐] ก็โดยสมัยนั้นแล ภรรยาเศรษฐีในเมืองสาเกตเป็นโรคปวดศีรษะมา ๗ ปี นายแพทย์ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ หลายคนมารักษาก็ไม่อาจรักษาให้หาย ได้ขนเงินไปเป็นอันมากแล้ว ครั้งนั้น ชีวกโกมารภัจจ์ได้เข้าไปยังเมืองสาเกตแล้วถามคนทั้งหลายว่า “พนาย มีใครเจ็บไข้บ้าง ฉันจะรักษาให้” คนทั้งหลายพากันบอกว่า “ท่านอาจารย์ ภรรยาเศรษฐีนั้น ปวดศีรษะมา ๗ ปี เชิญไปรักษาภรรยาเศรษฐีเถิด ท่านอาจารย์” จึงชีวกโกมารภัจจ์เดินทางไปบ้านเศรษฐีคฤหบดี ครั้นแล้วได้สั่งคนเฝ้าประตูว่า “พ่อนายประตู ท่านจงไปกราบเรียนภรรยาเศรษฐีว่า ‘คุณนาย ขอรับ หมอมาแล้ว เขามีความประสงค์จะพบคุณนาย”คนเฝ้าประตูรับคำชีวกโกมารภัจจ์ว่า “อย่างนั้นก็ได้ ขอรับ ท่านอาจารย์” แล้วเข้าไปหาภรรยาเศรษฐีได้กราบเรียนนางว่า “คุณนายขอรับ หมอมาแล้ว เขามีความประสงค์จะพบคุณนาย”

“พ่อนายประตู หมอเป็นคนเช่นไร”

“เป็นหมอหนุ่มขอรับ”

“ไม่ละ พ่อนายประตู หมอหนุ่มจักทำอะไรแก่ฉันได้ นายแพทย์ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ หลายคนมารักษา ก็ยังไม่อาจรักษาให้หายได้ ได้ขนเงินไปเป็นอันมากแล้ว”

จึงนายประตูนั้นเดินออกมาหาชีวกโกมารภัจจ์แล้วได้เรียนว่า “ท่านอาจารย์ ภรรยาเศรษฐีพูดอย่างนี้ว่า ‘ไม่ละ พ่อนายประตู หมอหนุ่มจักทำอะไรแก่ฉันได้ นายแพทย์ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ หลายคนมารักษา ก็ยังไม่อาจรักษาให้หายได้ ได้ขนเงินไปเป็นอันมากแล้ว”

ชีวกโกมารภัจจ์กล่าวว่า “พ่อนายประตู ท่านจงไปกราบเรียนภรรยาเศรษฐีว่า ‘คุณนายขอรับ คุณหมอสั่งมาอย่างนี้ว่าขอคุณนายอย่าเพิ่งให้อะไร ๆ ก่อน ต่อเมื่อหายโรคแล้ว คุณนายประสงค์จะให้สิ่งใด จึงค่อยให้สิ่งนั้นเถิด”

นายประตูรับคำชีวกโกมารภัจจ์ว่า “อย่างนั้นก็ได้ ขอรับ อาจารย์” แล้วเข้าไปหาภรรยาเศรษฐี ได้กราบเรียนนางว่า “คุณนาย ขอรับ คุณหมอบอกข่าวมาอย่างนี้ว่า ขอคุณนายอย่าเพิ่งให้อะไร ๆ ก่อน ต่อเมื่อคุณนายหายโรคแล้ว คุณนายประสงค์จะให้สิ่งใด จึงค่อยให้สิ่งนั้นเถิด”

ภรรยาเศรษฐีสั่งว่า “พ่อนายประตู ถ้าเช่นนั้น เชิญคุณหมอมา”

นายประตูรับคำภรรยาเศรษฐีแล้วเข้าไปหาชีวกโกมารภัจจ์ ได้แจ้งให้ทราบว่า “ท่านอาจารย์ ภรรยาเศรษฐีขอเชิญท่านเข้าไป”

ชีวกโกมารภัจจ์รักษาภรรยาเศรษฐี

ลำดับนั้น ชีวกโกมารภัจจ์เข้าไปหาภรรยาเศรษฐีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วตรวจดูอาการผิดแปลกของภรรยาเศรษฐี แล้วได้บอกภรรยาเศรษฐีดังนี้ว่า “คุณนาย ขอรับ ผมต้องการเนยใสหนึ่งซองมือ” จึงภรรยาเศรษฐีสั่งให้หาเนยใสหนึ่งซองมือมาให้แก่ชีวกโกมารภัจจ์ ชีวกโกมารภัจจ์จึงหุงเนยใสหนึ่งซองมือนั้นกับยาต่าง ๆ ให้ภรรยาเศรษฐีนอนหงายบนเตียง แล้วให้นัตถุ์ ขณะนั้นเนยใสที่ให้นัตถุ์นั้นได้พลุ่งออกจากปาก จึงภรรยาเศรษฐีถ่มเนยใสนั้นลงในกระโถน แล้วสั่งทาสีว่า “แม่สาวใช้ จงเอาสำลีซับเนยใสนี้ไว้”ขณะนั้น ชีวกโกมารภัจจ์ได้คิดว่า “แปลกจริง เจ้าข้าเอ๋ย แม่บ้านคนนี้ช่างสกปรกเหลือเกิน ที่เนยใสนี้เป็นของต้องทิ้ง นางยังใช้ให้ทาสีเอาสำลีซับไว้ ส่วนยาของเรามีราคาแพงแสนแพงมากกว่า นางกลับปล่อยให้เสียไป แม่บ้านคนนี้จักให้ขวัญข้าวอะไรแก่เราบ้าง”

ขณะนั้น ภรรยาเศรษฐีสังเกตรู้อาการผิดแปลกของชีวกโกมารภัจจ์ จึงได้ถามชีวกโกมารภัจจ์ดังนี้ว่า “อาจารย์ ท่านแปลกใจอะไรหรือ”

“เวลานี้ผมกำลังคิดอยู่ว่า ‘แปลกจริง เจ้าข้าเอ๋ย แม่บ้านคนนี้ช่างสกปรกเหลือเกิน ที่เนยใสนี้เป็นของต้องทิ้ง นางยังใช้ให้ทาสีเอาสำลีซับไว้ ส่วนยาของเรามีราคาแพงแสนแพงมากกว่า นางกลับปล่อยให้เสียไป แม่บ้านคนนี้จักให้ขวัญข้าวอะไรแก่เราบ้าง”

“อาจารย์ พวกดิฉันชื่อว่าเป็นคนมีเหย้าเรือน จำเป็นจะต้องรู้จักสิ่งที่ควรสงวน เนยใสนี้ยังดีอยู่ จะใช้เป็นยาสำหรับทาเท้าพวกทาสีหรือกรรมกรก็ได้ ใช้เป็นนํ้ามันเติมตะเกียงก็ได้ อาจารย์ ท่านอย่าได้แปลกใจไปเลย ค่าขวัญข้าวของท่านจักไม่ลดน้อย”

คราวนั้น ชีวกโกมารภัจจ์ได้กำจัดโรคปวดศีรษะของภรรยาเศรษฐีซึ่งเป็นมา ๗ ปีให้หายโดยวิธีนัตถุ์ยาครั้งเดียวเท่านั้น ครั้นภรรยาเศรษฐีหายโรคแล้วได้ตกรางวัลให้ชีวกโกมารภัจจ์เป็นเงิน ๔,๐๐๐ กษาปณ์ บุตรชายเศรษฐีได้ทราบว่าแม่ของตนหายโรคแล้วจึงได้ตกรางวัลเพิ่มให้อีก ๔,๐๐๐ กษาปณ์ ลูกสะใภ้ได้ทราบว่าแม่ผัวของตนหายโรคแล้วก็ได้ตกรางวัลเพิ่มให้อีก ๔,๐๐๐ กษาปณ์ เศรษฐีคฤหบดีทราบว่าภรรยาของตนหายโรคแล้วก็ได้ตกรางวัลเพิ่มให้อีก ๔,๐๐๐ กษาปณ์ และให้ทาส ทาสี รถม้าอีกด้วยจึงชีวกโกมารภัจจ์รับเงิน ๑๖,๐๐๐ กษาปณ์กับทาส ทาสี และรถม้า เดินทางมุ่งไปพระนครราชคฤห์ ถึงพระนครราชคฤห์โดยลำดับ เข้าเฝ้าเจ้าชายอภัยถึงพระตำหนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “เงิน ๑๖,๐๐๐ กษาปณ์ กับทาสทาสี และรถม้านี้เป็นงานชิ้นแรกของเกล้ากระหม่อม ขอฝ่าพระบาทได้พระกรุณาโปรดรับค่าเลี้ยงดูเกล้ากระหม่อมเถิด พระเจ้าข้า”

พระราชกุมารรับสั่งว่า “อย่าเลย พ่อนายชีวก ทรัพย์นี้จงเป็นของเจ้าคนเดียวเถิด และเจ้าจงสร้างบ้านอยู่ในวังของเราเถิด”

ชีวกโกมารภัจจ์ทูลรับพระบัญชาเจ้าชายอภัยว่า “เป็นพระกรุณายิ่ง พระเจ้าข้า” แล้วได้สร้างบ้านอยู่ในวังของเจ้าชายอภัย

๓. เรื่องพระเจ้าพิมพิสาร

พระเจ้าพิมพิสารทรงประชวรด้วยโรคริดสีดวงทวาร

{๑๓๑} [๓๓๑] ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงประชวรเป็นโรคริดสีดวงทวาร พระภูษาเปื้อนพระโลหิต พวกพระสนมเห็นแล้วพากันสัพยอกว่า “บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวทรงมีระดู ต่อมพระโลหิตเกิดขึ้นแก่พระองค์แล้ว ไม่นานเท่าไรนักพระองค์ก็จักทรงมีพระประสูติกาล” พระราชาทรงเขินเพราะคำสัพยอกของพวกพระสนมนั้น ต่อมาท้าวเธอได้ตรัสเล่าความนั้นแก่เจ้าชายอภัยว่า “พ่ออภัย พ่อป่วยเป็นโรคเช่นนั้นถึงกับภูษาเปื้อนโลหิต พวกพระสนมเห็นแล้วพากันสัพยอกว่า ‘บัดนี้พระเจ้าอยู่หัวทรงมีระดู ต่อมพระโลหิตเกิดขึ้นแด่พระองค์แล้ว ไม่นานเท่าไรนักพระองค์ก็จักทรงมีพระประสูติกาล’ เอาเถอะ พ่ออภัย เจ้าช่วยหาหมอผู้ที่พอจะรักษาพ่อได้ให้ทีเถิด”“ขอเดชะ หมอชีวกผู้นี้เป็นหมอประจำของหม่อมฉัน ยังหนุ่ม ทรงคุณวุฒิ เธอจักรักษาพระองค์ได้”

“พ่ออภัย ถ้าเช่นนั้น เธอจงสั่งหมอชีวก เขาจักได้รักษาพ่อ”

ชีวกโกมารภัจจ์ถวายการรักษาพระเจ้าพิมพิสาร

ครั้งนั้น เจ้าชายอภัยสั่งชีวกโกมารภัจจ์ว่า “พ่อนายชีวก เธอจงไปรักษาพระเจ้าอยู่หัว” ชีวกโกมารภัจจ์ทูลรับพระบัญชาว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วใช้เล็บตักยาเข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชถึงพระตำหนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช

ดังนี้ว่า “พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าขอตรวจโรคของพระองค์” แล้วปัดเป่าโรคริดสีดวงทวารของพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชให้หายขาด ด้วยการทายาเพียงครั้งเดียวเท่านั้น

ครั้นพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงหายประชวร ได้รับสั่งให้สตรี ๕๐๐ นางตกแต่งเครื่องประดับทั้งปวง แล้วทรงให้เปลื้องออก ให้ทำเป็นห่อแล้วได้ตรัสกะชีวกโกมารภัจจ์ว่า “พ่อนายชีวก เครื่องประดับทั้งปวงของสตรี ๕๐๐ นางนี้จงเป็นของเจ้า”

“อย่าเลย พระเจ้าข้า พระองค์จงทรงโปรดระลึกว่าเป็นการสนองพระมหากรุณาธิคุณของข้าพระพุทธเจ้าเถิด”

“ถ้าอย่างนั้น เจ้าจงบำรุงเรากับพวกฝ่ายในและภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข”

ชีวกโกมารกัจจ์ทูลรับสนองพระราชกระแสรับสั่งพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชว่า “เป็นอย่างนั้นก็ได้ พระเจ้าข้า”

๔. เรื่องเศรษฐีชาวพระนครราชคฤห์

เศรษฐีเป็นโรคปวดศีรษะที่แพทย์รักษาไม่หาย

{๑๓๒} [๓๓๒] ก็โดยสมัยนั้นแล เศรษฐีชาวพระนครราชคฤห์เป็นโรคปวดศีรษะมา ๗ ปี นายแพทย์ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ หลายคนมารักษาก็ไม่อาจรักษาให้หาย ได้ขนเงินไปเป็นอันมากแล้ว อนึ่ง เศรษฐีนั้นถูกนายแพทย์บอกคืน นายแพทย์บางพวกได้ทำนายไว้อย่างนี้ว่า “เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรม (ตาย) ในวันที่ ๕” บางพวกทำนายไว้อย่างนี้ว่า “เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๗”

ครั้งนั้น คณะพวกคนมีทรัพย์ชาวพระนครราชคฤห์ได้มีความปริวิตกว่า “เศรษฐีคฤหบดีผู้นี้แลมีอุปการะมากแก่พระเจ้าอยู่หัวและชาวนิคม แต่ท่านถูกนายแพทย์บอกคืนเสียแล้ว นายแพทย์บางพวกทำนายไว้อย่างนี้ว่า ‘เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๕’ บางพวกทำนายไว้อย่างนี้ว่า ‘เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๗’ ก็หมอชีวกผู้นี้เป็นนายแพทย์หลวงผู้ทรงคุณวุฒิที่ยังหนุ่ม ถ้าเช่นนั้น พวกเราพึงทูลขอหมอชีวกต่อพระเจ้าอยู่หัว เพื่อรักษาเศรษฐีคฤหบดี” แล้วจึงพากันเข้าเฝ้ากราบบังคมทูลแด่พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชว่า “ขอเดชะฝ่าละอองธุลีพระบาทปกเกล้าปกกระหม่อม เศรษฐีคฤหบดีผู้นี้มีอุปการะมากแก่ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทและชาวนิคม แต่ท่านถูกนายแพทย์บอกคืนเสียแล้ว นายแพทย์บางพวกทำนายไว้อย่างนี้ว่า ‘เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๕’ บางพวกทำนายไว้อย่างนี้ว่า ‘เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๗’ ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจงทรงมีพระบรมราชโองการสั่งหมอชีวกให้รักษาเศรษฐีคฤหบดีด้วยเถิด’’

พระเจ้าพิมพิสารรับสั่งให้ชีวกโกมารภัจจ์รักษาเศรษฐี

ครั้งนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงมีพระราชดำรัสสั่งชีวกโกมารกัจจ์ว่า “พ่อนายชีวก เจ้าจงไปรักษาเศรษฐีคฤหบดี”

ชีวกโกมารกัจจ์ทูลรับพระราชดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหาเศรษฐีคฤหบดีถึงบ้าน ครั้นแล้วได้ตรวจดูอาการผิดแปลกของเศรษฐีคฤหบดีแล้วได้ถามเศรษฐีคฤหบดีว่า “ท่านคฤหบดี ถ้าข้าพเจ้ารักษาท่านหายได้ จะพึงมีรางวัลอะไรแก่ข้าพเจ้าบ้าง”

“ท่านอาจารย์ ทรัพย์สมบัติทั้งปวงจงเป็นของท่าน และตัวข้าพเจ้าก็ยอมเป็นทาสของท่าน”

“ท่านคฤหบดี ท่านสามารถนอนข้างเดียวตลอด ๗ เดือนได้ไหม”

“ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าสามารถนอนข้างเดียวตลอด ๗ เดือนได้”

“ท่านคฤหบดี ท่านสามารถนอนข้างที่สองตลอด ๗ เดือนได้ไหม”

“ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าสามารถนอนข้างที่สองตลอด ๗ เดือนได้

“ท่านคฤหบดี ท่านสามารถนอนหงายตลอด ๗ เดือนได้ไหม”

“ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าสามารถนอนหงายตลอด ๗ เดือนได้”

ชีวกโกมารภัจจ์เปิดกะโหลกศรีษะรักษาจนหาย

ครั้งนั้น ชีวกโกมารภัจจ์ให้เศรษฐีคฤหบดีนอนบนเตียง มัดไว้กับเตียง ถลกหนังศีรษะขึ้นแล้วเปิดรอยประสานกะโหลกศีรษะ นำสัตว์มีชีวิตออกมาสองตัวแล้วแสดงแก่ประชาชนว่า “ท่านทั้งหลายจงดูสัตว์มีชีวิต ๒ ตัวนี้ เล็กตัวหนึ่ง ใหญ่ตัวหนึ่ง พวกอาจารย์ที่ทำนายไว้อย่างนี้ว่า ‘เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๕’ เพราะท่านได้เห็นสัตว์ตัวใหญ่นี้ มันจักเจาะกินมันสมองของเศรษฐีคฤหบดีในวันที่ ๕ เศรษฐีคฤหบดีถูกมันเจาะกินมันสมองหมด ก็จักถึงแก่กรรม สัตว์ตัวใหญ่นี้ชื่อว่าอันอาจารย์พวกนั้นเห็นถูกต้องแล้ว ส่วนพวกอาจารย์ที่ทำนายไว้อย่างนี้ว่า ‘เศรษฐีคฤหบดีจักถึงแก่กรรมในวันที่ ๗’ เพราะท่านได้เห็นสัตว์ตัวเล็กนี้ มันจักเจาะกินมันสมองของเศรษฐีคฤหบดีในวันที่ ๗ เศรษฐีคฤหบดีถูกมันเจาะกินมันสมองหมด ก็จักถึงแก่กรรม สัตว์ตัวเล็กนี้ชื่อว่าอันอาจารย์พวกนั้นเห็นถูกต้องแล้ว” ดังนี้แล้วปิดแนวประสานกะโหลกศีรษะ เย็บหนังศีรษะแล้วได้ทายาสมานแผลครั้นล่วงสัปดาห์หนึ่ง เศรษฐีคฤหบดีได้บอกชีวกโกมารภัจจ์ดังนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะนอนข้างเดียวตลอด ๗ เดือนได้”

“ท่านคฤหบดี ท่านรับคำข้าพเจ้าไว้ว่า ‘ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าสามารถนอนข้างเดียวตลอด ๗ เดือนได้’ ดังนี้ มิใช่หรือ”

“ข้าพเจ้ารับคำท่านจริง ท่านอาจารย์ แต่ข้าพเจ้าจักตายแน่ ข้าพเจ้าไม่สามารถนอนข้างเดียวตลอด ๗ เดือนได้”“ท่านคฤหบดี ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนอนข้างที่สองตลอด ๗ เดือนเถิด”

ครั้นล่วงไปสัปดาห์หนึ่ง เศรษฐีคฤหบดีได้บอกชีวกโกมารภัจจ์ดังนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าไม่อาจนอนข้างที่สองตลอด ๗ เดือนได้”“ท่านคฤหบดี ท่านรับคำข้าพเจ้าไว้ว่า ‘ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าสามารถนอนข้างที่สองตลอด ๗ เดือนได้’ ดังนี้มิใช่หรือ”“ข้าพเจ้ารับคำท่านจริง ท่านอาจารย์ แต่ข้าพเจ้าจักตายแน่ ข้าพเจ้าไม่สามารถนอนข้างที่สองตลอด ๗ เดือนได้”“ท่านคฤหบดี ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนอนหงายตลอด ๗ เดือนเถิด”

ครั้นล่วงสัปดาห์หนึ่ง เศรษฐีคฤหบดีได้บอกชีวกโกมารภัจจ์ดังนี้ว่า “ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าไม่อาจนอนหงายตลอด ๗ เดือนได้”“ท่านคฤหบดี ท่านรับคำข้าพเจ้าไว้ว่า ‘ท่านอาจารย์ ข้าพเจ้าสามารถนอนหงายตลอด ๗ เดือนได้’ ดังนี้มิใช่หรือ”“ข้าพเจ้ารับคำท่านจริง ท่านอาจารย์ แต่ข้าพเจ้าจักตายแน่ ข้าพเจ้าไม่สามารถนอนหงายตลอด ๗ เดือนได้”“ท่านคฤหบดี ถ้าข้าพเจ้าไม่บอกท่านไว้ดังนั้น ท่านก็นอนเท่านั้นไม่ได้ แต่ข้าพเจ้าทราบอยู่ก่อนแล้วว่าเศรษฐีคฤหบดีจักหายป่วยในสามสัปดาห์ ลุกขึ้นเถิด ท่านคฤหบดี ท่านหายป่วยแล้ว ท่านจงรู้ว่าอะไรจะเป็นรางวัลสำหรับข้าพเจ้า”“ท่านอาจารย์ ก็ทรัพย์สมบัติทั้งปวงจงเป็นของท่าน ตัวข้าพเจ้าก็ยอมเป็นทาสของท่าน”

“อย่าเลย ท่านคฤหบดี ท่านอย่าได้ให้ทรัพย์ทั้งหมดแก่ข้าพเจ้าเลย และท่านก็ไม่ต้องเป็นทาสของข้าพเจ้า ท่านจงทูลเกล้า ฯ ถวายทรัพย์แด่พระเจ้าอยู่หัว ๑ แสนกษาปณ์ ให้ข้าพเจ้า ๑ แสนกษาปณ์ก็พอแล้ว”

ครั้นเศรษฐีคฤหบดีหายป่วยแล้วก็ได้ทูลเกล้าฯ ถวายทรัพย์แด่พระเจ้าอยู่หัว ๑ แสนกษาปณ์ ได้ให้แก่ชีวกโกมารภัจจ์ ๑ แสนกษาปณ์

๕. เรื่องบุตรเศรษฐี

บุตรชายเศรษฐีป่วยเป็นโรคเนื้องอกในลำไส้

{๑๓๓} [๓๓๓] ก็โดยสมัยนั้นแล บุตรชายเศรษฐีชาวพระนครพาราณสีผู้เล่นกีฬาตีลังกาได้ป่วยเป็นโรคเนื้องอกในลำไส้ ข้าวยาคูที่เขาดื่มเข้าไปก็ดี ข้าวสวยที่เขารับประทานไปก็ดีไม่ย่อย อุจจาระและปัสสาวะออกไม่สะดวกเพราะโรคนั้น เขาจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น

ครั้งนั้น เศรษฐีชาวพระนครพาราณสีได้มีความปริวิตกว่า “บุตรชายของเราป่วยเป็นโรคเช่นนั้น ข้าวยาคูที่เขาดื่มก็ดี ข้าวสวยที่เขารับประทานไปก็ดีไม่ย่อย อุจจาระและปัสสาวะออกไม่สะดวกเพราะโรคนั้น ลูกชายของเรานั้นจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ถ้ากระไร เราพึงไปพระนครราชคฤห์แล้วทูลขอหมอชีวกต่อพระเจ้าอยู่หัว เพื่อจะได้รักษาบุตรชายของเรา” ต่อแต่นั้นเศรษฐีชาวพระนครพาราณสีก็ได้ไปยังพระนครราชคฤห์ แล้วเข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชถึงราชสำนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลท้าวเธอว่า “ขอเดชะ บุตรชายของข้าพระพุทธเจ้าได้ป่วยเป็นโรคเช่นนั้น ข้าวยาคูที่เขาดื่มก็ดี ข้าวสวยที่เขารับประทานก็ดีไม่ย่อย อุจจาระและปัสสาวะออก

ไม่สะดวกเพราะโรคนั้น บุตรชายของข้าพระองค์นั้นจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาทจงมีพระราชกระแสรับสั่งหมอชีวกให้รักษาบุตรชายของข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด”

ชีวกโกมารภัจจ์ผ่าท้องรักษาจนหายขาด

ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชได้ทรงมีพระราชดำรัส สั่งชีวกโกมารภัจจ์ว่า “ไปเถิด พ่อนายชีวก เจ้าจงไปพระนครพาราณสี แล้วรักษาบุตรชายของเศรษฐีชาวพระนครพาราณสี”

ชีวกโกมารภัจจ์ทูลรับสนองพระราชดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วไปพระนครพาราณสี เข้าไปหาบุตรชายเศรษฐีชาวพระนครพาราณสีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วตรวจดูอาการผิดแปลกของบุตรชายเศรษฐีชาวพระนครพาราณสี เชิญประชาชนให้ออกไปเสีย ขึงม่านแล้วมัดบุตรชายเศรษฐีไว้กับเสา ให้ภรรยาอยู่ข้างหน้า ผ่าหนังท้อง นำเนื้องอกในลำไส้ออกแสดงแก่ภรรยาว่า “เธอจงดูความเจ็บป่วยของสามีเธอ ข้าวยาคูที่สามีเธอดื่มก็ดี ข้าวสวยที่สามีเธอรับประทานก็ดีไม่ย่อย อุจจาระและปัสสาวะออกไม่สะดวกเพราะโรคนี้ สามีเธอนี้จึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณคลํ้า มีผิวเหลืองขึ้น ๆ มีตัวสะพรั่งด้วยเส้นเอ็น” ดังนี้แล้ว ตัดเนื้องอกในลำไส้ออก สอดใส่ลำไส้กลับดังเดิม เย็บหนังท้องแล้วทายาสมานแผล ต่อมาไม่นานเท่าไรนัก บุตรชายเศรษฐีชาวพระนครพาราณสีก็ได้หายโรคแล้วครั้งนั้น เศรษฐีชาวพระนครพาราณสีคิดว่า “บุตรชายของเราหายโรคพ้นอันตรายแล้ว จึงให้รางวัลแก่ชีวกโกมารภัจจ์เป็นเงิน ๑ หมื่น ๖ พันกษาปณ์ ชีวกโกมารภัจจ์รับเงิน ๑ หมื่น ๖ พันกษาปณ์นั้นเดินทางกลับมาสู่พระนครราชคฤห์ตามเดิม

๖. เรื่องพระเจ้าปัชโชต

พระเจ้าปัชโชตทรงประชวรโรคผอมเหลือง

{๑๓๔} [๓๓๔] ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าปัชโชตราชาในกรุงอุชเชนีทรงประชวรเป็นโรคผอมเหลือง นายแพทย์ทิศาปาโมกข์ใหญ่ ๆ หลายคนมารักษา ก็ไม่อาจรักษาให้หายได้ ได้ขนเงินไปเป็นอันมากแล้ว ครั้งนั้น พระเจ้าปัชโชตได้ส่งราชทูตถือพระราชสาส์นไปในพระราชสำนักพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช มีใจความว่า “หม่อมฉันป่วยเป็นโรคเช่นนั้น ขอพระราชทานพระบรมราชวโรกาส ขอพระองค์โปรดสั่งหมอชีวก เขาจักได้รักษาหม่อมฉัน”ลำดับนั้น พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงมีพระราชดำรัสสั่งชีวกโกมารภัจจ์ว่า “ไปเถิด พ่อนายชีวก เจ้าจงไปกรุงอุชเชนี รักษาพระเจ้าปัชโชต”

ชีวกโกมารภัจจ์ใช้อุบายทางแพทย์รักษา

ชีวกโกมารภัจจ์ทูลรับสนองพระราชดำรัสว่า “อย่างนั้นก็ได้ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเดินทางไปกรุงอุชเชนี เข้าไปเฝ้าพระเจ้าปัชโชตถึงพระราชสำนัก ครั้นแล้วได้ตรวจดูพระอาการผิดแปลกของพระเจ้าปัชโชต แล้วได้กราบทูลท้าวเธอว่า “ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้าจักหุงเนยใส พระองค์จักเสวยเนยใสนั้น”

พระเจ้าปัชโชตรับสั่งห้ามว่า “อย่าเลย พ่อนายชีวก เว้นเนยใสเสีย ท่านอาจจะรักษาเราให้หายโรคได้ด้วยวิธีใด ก็จงทำวิธีนั้นเถิด เนยใสเป็นของน่ารังเกียจ น่าสะอิดสะเอียนสำหรับฉัน”

ขณะนั้นชีวกโกมารภัจจ์ได้มีความปริวิตกว่า “พระเจ้าอยู่หัวพระองค์นี้ทรงประชวรเช่นนี้ เราเว้นเนยใสเสียก็ไม่อาจจะรักษาพระองค์ให้หายโรค