พระพุทธบัญญัติห้ามใช้จีวรที่ไม่ตัด เล่ม ๕

ที่รองทำด้วยหญ้าถูกปลวกกิน ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตราวจีวร สายระเดียง”

ภิกษุทั้งหลายตากจีวรตอนกลาง นํ้าย้อมหยดออกทั้งสองชาย จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ผูกมุมจีวร”

มุมจีวรเปื่อย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตด้ายผูกมุมจีวร”

นํ้าย้อมหยดออกชายเดียว ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ย้อมจีวรพลิกกลับไปกลับมา แต่เมื่อหยดนํ้ายังไม่สะเด็ด อย่าหลีกไป”สมัยต่อมา จีวรเป็นผ้าเนื้อแข็ง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้จุ่มลงในนํ้า”

สมัยต่อมา จีวรเป็นผ้ากระด้าง ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทุบด้วยฝ่ามือ”

พระพุทธบัญญัติห้ามใช้จีวรที่ไม่ตัด

{๑๔๘} ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้จีวรที่ไม่ได้ตัด ใช้จีวรที่ย้อมนํ้าฝาดมีสีเหมือนงาช้าง ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา

ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงใช้จีวรที่ไม่ตัด รูปใดใช้ ต้องอาบัติทุกกฏ”

๑๕. พระพุทธานุญาตจีวรที่ตัด

{๑๔๙} [๓๔๕] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครราชคฤห์ ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางทักขิณาคิรีชนบท พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรเห็นนาของชาวมคธซึ่งเขาพูนดินขึ้นเป็นกระทงนาสี่เหลี่ยมจตุรัส พูนคันนายาวทั้งด้านยาวทั้งด้านกว้าง พูนคันนาคั่นในระหว่าง ๆ ด้วยคันนาสั้น ๆ พูนคันนาเชื่อมกันดังทางสี่แยกตามที่ซึ่งคันนากับคันนาผ่านตัดกันไป ครั้นแล้วรับสั่งกะท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอเห็นนาของชาวมคธซึ่งเขาพูนดินขึ้นเป็นกระทงนาสี่เหลี่ยมจตุรัส พูนคันนายาวทั้งด้านยาวทั้งด้านกว้าง พูนคันนาคั่นในระหว่าง ๆ ด้วยคันนาสั้น ๆ พูนคันนาเชื่อมกันดังทางสี่แยกตามที่ซึ่งคันนากับคันนาผ่านตัดกันไปหรือไม่”“เห็นตามพระพุทธดำรัส พระพุทธเจ้าข้า”

“เธออาจจัดจีวรของภิกษุทั้งหลายให้มีรูปอย่างนั้นได้หรือไม่”

“อาจ พระพุทธเจ้าข้า”

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ทักขิณาคิรีชนบทตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จกลับมาพระนครราชคฤห์อีก ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์แต่งจีวรสำหรับภิกษุหลายรูปเสร็จแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าจงทรงทอดพระเนตรจีวรที่ข้าพระองค์แต่งเสร็จแล้วเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

ตรัสสรรเสริญพระอานนท์

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต อานนท์มีปัญญามาก ที่รู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งถ้อยคำที่เรากล่าวย่อได้โดยพิสดาร จึงได้ทำผ้าชื่อกุสิบ้าง ทำผ้าชื่ออัฑฒกุสิบ้าง ทำผ้าชื่อมณฑลบ้าง ทำผ้าชื่ออัฑฒมณฑลบ้าง ทำผ้าชื่อวิวัฏฏะบ้าง ทำผ้าชื่ออนุวิวัฏฏะบ้าง ทำผ้าชื่อคีเวยยกะบ้าง ทำผ้าชื่อชังเฆยยกะบ้าง และทำผ้าชื่อพาหันตะบ้าง จีวรที่ทำอย่างนี้จักเป็นผ้าที่ตัดแล้ว เศร้าหมองด้วยศัสตรา สมควรแก่สมณะ และพวกศัตรูไม่ต้องการดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิที่ตัดแล้ว ผ้าอุตตราสงค์ที่ตัดแล้ว ผ้าอันตรวาสกที่ตัดแล้ว”

๑๖. พระพุทธานุญาตไตรจีวร

พระพุทธดำริที่จะทรงอนุญาตไตรจีวรณ โคตมกเจดีย์

{๑๕๐} [๓๔๖] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครราชคฤห์ ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครเวสาลี พระองค์เสด็จดำเนินทางไกลระหว่างพระนครราชคฤห์กับพระนครเวสาลีต่อกัน ได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุหลายรูปหอบผ้าพะรุงพะรัง บ้างก็ทูนห่อผ้าที่พับดังฟูกขึ้นบนศีรษะ บ้างก็แบกขึ้นบ่า บ้างก็กระเดียดไว้ที่สะเอว เดินมาอยู่ ครั้นแล้วได้ทรงดำริว่า “ภิกษุโมฆบุรุษเหล่านี้เวียนมาเพื่อความมักมากในจีวรเร็วนัก ถ้ากระไร เราพึงกั้นเขตตั้งกฎในเรื่องผ้าแก่ภิกษุทั้งหลาย” ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปโดยลำดับได้ถึงพระนครเวสาลีแล้ว นัยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่

ณ โคตมกเจดีย์ ใกล้พระนครเวสาลีนั้นก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองผ้าจีวรผืนเดียว ประทับนั่งอยู่กลางแจ้งตอนกลางคืน ขณะนํ้าค้างตกในราตรีเหมันตฤดูกำลังหนาว ตั้งอยู่ระหว่างเดือน ๓ กับเดือน ๔ ต่อกัน ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว ความหนาวจึงได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงห่มจีวรผืนที่ ๒ ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อมัชฌิมยามผ่านไปแล้ว ความหนาวจึงได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงห่มจีวรผืนที่ ๓

ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อปัจฉิมยามผ่านไปแล้ว ขณะรุ่งอรุณแห่งราตรีอันเป็นเบื้องต้นแห่งความสดชื่น ความหนาวจึงได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงห่มจีวรผืนที่ ๔ ความหนาวไม่ได้มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงขณะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า “กุลบุตรในธรรมวินัยนี้ที่เป็นคนมักหนาว กลัวต่อความหนาว อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยไตรจีวรคือผ้า ๓ ผืน ถ้ากระไร เราจะพึงกั้นเขตตั้งกฎ ในเรื่องผ้าแก่ภิกษุทั้งหลาย เราพึงอนุญาตไตรจีวร”

พระพุทธานุญาตไตรจีวร

ครั้งนั้น พระผ้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเดินทางไกลระหว่างพระนครราชคฤห์กับพระนครเวสาลี ได้เห็นภิกษุหลายรูปในธรรมวินัยนี้หอบผ้าพะรุงพะรัง บ้างก็ทูนห่อผ้าที่พับดังฟูกขึ้นบนศีรษะ บ้างก็แบกขึ้นบ่า บ้างก็กระเดียดไว้ที่สะเอวเดินมาอยู่ ครั้นแล้วเราได้ดำริว่า ‘ภิกษุโมฆบุรุษเหล่านี้เวียนมาเพื่อความมักมากในจีวรเร็วนัก ถ้ากระไร เราพึงกั้นเขตตั้งกฎในเรื่องผ้าแก่ภิกษุทั้งหลาย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราครองผ้าผืนเดียวนั่งอยู่กลางแจ้ง ณ ที่นี้ตอนกลางคืน ขณะน้ำค้างตกในราตรีเหมันตฤดู กำลังหนาว ตั้งอยู่ระหว่างเดือน ๓ กับระหว่างเดือน ๔ ต่อกัน ความหนาวมิได้มีแก่เรา เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว ความหนาวจึงได้มีแก่เรา เราจึงห่มจีวรผืนที่สอง ความหนาวมิได้มีแก่เรา เมื่อมัชฌิมยามผ่านไปแล้ว ความหนาวจึงได้มีแก่เรา เราจึงห่มจีวรผืนที่สาม ความหนาวมิได้มีแก่เรา เมื่อปัจฉิมยามผ่านไปแล้ว ขณะรุ่งอรุณแห่งราตรีอันเป็นเบื้องต้นแห่งความสดชื่น ความหนาวจึงได้มีแก่เรา เราจึงห่มจีวรผืนที่ ๔ ความหนาวมิได้มีแก่เรา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้ดำริว่า ‘กุลบุตรในธรรมวินัยนี้ที่เป็นคนมักหนาว กลัวต่อความหนาว อาจดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยไตรจีวรคือผ้า ๓ ผืน ถ้ากระไร เราจะพึงกั้นเขตตั้งกฎในเรื่องผ้าแก่ภิกษุทั้งหลาย เราพึงอนุญาตไตรจีวร’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตไตรจีวร คือ ผ้าสังฆาฏิสองชั้น ผ้าอุตตราสงค์ชั้นเดียว ผ้าอันตรวาสกชั้นเดียว”

๑๗. ว่าด้วยอติเรกจีวร

พระพุทธบัญญัติห้ามทรงอติเรกจีวร

{๑๕๑} [๓๔๗] ก็โดยสมัยนั้นแล พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไตรจีวรแล้ว จึงครองไตรจีวรเข้าบ้านสำรับหนึ่ง อยู่ในอาวาสสำรับหนึ่ง สรงนํ้าอีกสำรับหนึ่ง บรรดาภิกษุผู้มักน้อย... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ทรงอติเรกจีวรเล่า” จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุไม่พึงทรงอติเรกจีวร รูปใดทรง พึงปรับอาบัติตามธรรม”

พระพุทธานุญาตให้ทรงอติเรกจีวรไม่เกิน ๑๐ วัน

สมัยต่อมา มีอติเรกจีวรที่เกิดขึ้นแก่ท่านพระอานนท์ และท่านประสงค์จะถวายจีวรนั้นแก่ท่านพระสารีบุตร แต่ท่านพระสารีบุตรอยู่ถึงเมืองสาเกต ท่านพระอานนท์จึงมีความปริวิตกว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ว่าภิกษุไม่พึงทรงอติเรกจีวร ก็อติเรกจีวรนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา และเราก็ประสงค์จะถวายจีวรผืนนี้แก่ท่านพระสารีบุตร แต่ท่านอยู่ถึงเมืองสาเกต เราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” ครั้นแล้วท่านพระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอานนท์ ยังอีกนานเท่าไรสารีบุตรจึงจะกลับมา”

ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ท่านจะกลับมาในวันที่ ๙ หรือวันที่ ๑๐ พระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทรงอติเรกจีวรไว้ได้ ๑๐ วันเป็นอย่างยิ่ง”

พระพุทธานุญาตให้วิกัปอติเรกจีวร

สมัยต่อมา มีอติเรกจีวรเกิดขึ้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ขณะนั้นภิกษุทั้งหลายได้มีความสงสัยว่า “พวกเราจะพึงปฏิบัติในอติเรกจีวรอย่างไรหนอ” จึง

กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้วิกัปอติเรกจีวร”

พระพุทธานุญาตผ้าปะเป็นต้น

{๑๕๒} [๓๔๘] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครเวสาลี ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครพาราณสี เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้ถึงพระนครพาราณสีแล้ว นัยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสีนั้น

สมัยนั้น ผ้าอันตรวาสกของภิกษุรูปหนึ่งขาดทะลุ และท่านได้มีความสงสัยว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไตรจีวร คือ ผ้าสังฆาฏิสองชั้น ผ้าอุตตราสงค์ชั้นเดียว ผ้าอันตรวาสกชั้นเดียว ก็ผ้าอันตรวาสกของเราผืนนี้ขาดทะลุ ถ้ากระไร เราพึงทาบผ้าปะ โดยรอบจักเป็นสองชั้น ตรงกลางจักเป็นชั้นเดียว” จึงภิกษุนั้นได้ทาบผ้าปะแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปตามเสนาสนะ ได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุนั้นกำลังทาบผ้าปะอยู่ ครั้นแล้วเสด็จเข้าไปใกล้ภิกษุนั้น ได้ตรัสถามว่า “เธอกำลังทำอะไร ภิกษุ”“กำลังทาบผ้าปะ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ดีละ ภิกษุ ดีนักแล ภิกษุ ที่เธอทาบผ้าปะ”

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิสองชั้น ผ้าอุตตราสงค์ชั้นเดียว ผ้าอันตรวาสกชั้นเดียว สำหรับผ้าใหม่และผ้ามีกัปปะใหม่ อนุญาต

ผ้าสังฆาฏิสี่ชั้น ผ้าอุตตราสงค์สองชั้น ผ้าอันตรวาสกสองชั้น สำหรับผ้าที่เก็บไว้ค้างฤดู พึงทำอุตสาหะในผ้าบังสุกุลจนพอต้องการ หรือทำอุตสาหะในผ้าเท่าที่ตกตามร้านตลาด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าปะ การชุน รังดุม ลูกดุม การทำให้มั่น”

๑๘. เรื่องนางวิสาขา

{๑๕๓} [๓๔๙] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครพาราณสี ตามพระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จจาริกไปทางพระนครสาวัตถี เสด็จจาริกไปโดยลำดับ ได้ถึงพระนครสาวัตถีแล้ว นัยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในพระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถีนั้นครั้งนั้น นางวิสาขามิคารมารดาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่งอยู่ ณ ที่