เรื่องพระนางมหาปชาบดีโคตมี เล่ม ๗

๑๐. ภิกขุนีขันธกะ

๑. ปฐมภาณวาร

๑. มหาปชาปติโคตมีวัตถุ

ว่าด้วยเรื่องพระมหาปชาบดีโคตมี

{๕๑๓} [๔๐๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ แคว้นสักกะ ครั้งนั้นแล พระนางมหาปชาบดีโคตมี เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอ ให้สตรีพึงได้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคต ประกาศแล้วด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่าเลย โคตมี เธออย่าได้ชอบใจการที่ สตรีจะออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศ แล้วเลย”

พระนางมหาปชาบดีโคตมีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอให้สตรีพึงได้ออกจาก เรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วด้วยเถิด”

แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสห้ามว่า “อย่าเลย โคตรมี เธอ อย่าได้ชอบใจการที่สตรีจะออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ ตถาคตประกาศแล้วเลย”

พระนางมหาปชาบดีโคตมีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอให้สตรีพึงได้ออกจาก เรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วด้วยเถิด”

แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสห้ามว่า “อย่าเลย โคตรมี เธอ อย่าได้ชอบใจการที่สตรีจะออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ ตถาคตประกาศแล้วเลย”

ลำดับนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตรมีทรงน้อยพระทัยว่า “พระผู้มี พระภาคเจ้าไม่ทรงอนุญาตให้สตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระ ธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว” จึงทรงมีทุกข์ เสียพระทัย มี พระพักตร์นองด้วยนํ้าพระเนตร ทรงกันแสงพลางถวายบังคมพระผู้มี พระภาคเจ้า ทรงทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป{๕๑๔} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในพระนครกบิลพัสดุ์ตาม พระพุทธาภิรมย์แล้วเสด็จหลีกจาริกไปทางพระนครเวสาลี เสด็จจาริกไป โดยลำดับได้เสด็จถึงพระนครเวสาลีแล้ว นัยว่า ณ ที่นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี

ครั้งนั้นแล พระนางมหาปชาบดีโคตมีให้ปลงพระเกศาแล้วทรงครอง ผ้าย้อมฝาด เสด็จไปทางพระนครเวสาลีพร้อมกับเจ้าหญิงสากิยานีหลาย พระองค์ เสด็จเข้าไปยังกูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี โดยลำดับ ขณะนั้นแล พระนางมหาปชาบดีโคตมีทรงมีพระบาทระบม มี พระกายมอมแมมด้วยฝุ่น มีทุกข์ เสียพระทัย มีพระพักตร์นองด้วยนํ้า พระเนตร ได้ประทับยืนกันแสงอย่ที่ซุ้มประตูด้านนอก

ท่านพระอานนท์ได้แลเห็นพระนางมหาปชาบดีโคตมีทรงมีพระบาท ระบม มีพระกายมอมแมมด้วยฝุ่น ทรงมีทุกข์ เสียพระทัย มีพระพักตร์ นองด้วยน้ำพระเนตร ประทับยืนกันแสงอยู่ ณ ซุ้มประตูด้านนอก จึงได้ กล่าวกะพระนางมหาปชาบดีโคตรมีว่า “ดูก่อนพระนางโคตมี เพราะเหตุ อะไรหนอ พระนางจึงมีพระบาทระบม มีพระกายมอมแมมด้วยฝุ่น มี ทุกข์ เสียพระทัย มีพระพักตร์นองด้วยน้ำพระเนตร ประทับยืนกันแสง อยู่ที่ซุ้มประตูด้านนอกเล่า”

พระนางมหาปชาบดีโคตมีตรัสตอบว่า “ท่านอานนท์เจ้าข้า ความ จริงก็เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงอนุญาตให้สตรีออกจากเรือน มาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนพระนางโคตรมี ถ้าอย่างนั้น ขอให้ พระนางจงรออยู่ที่นี่แหละ จนกว่าอาตมาจะทูลขอพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ สตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศ แล้วได้”

{๕๑๕} ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า พระนางมหาปชาบดี โคตมีนั้นทรงมีพระบาทระบม มีพระกายมอมแมมด้วยฝุ่น ทรงมีทุกข์ เสียพระทัย มีพระพักตร์นองด้วยน้ำพระเนตร ประทับยืนกันแสงอยู่ที่ ซุ้มประตูด้านนอกด้วยเสียพระทัยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงอนุญาตให้ สตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรง ประกาศแล้ว ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอให้สตรีพึง ได้การออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรง ประกาศแล้วด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่าเลย อานนท์ เธออย่าได้ชอบใจการ ที่สตรีจะออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศ แล้วเลย”

ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒ ...

ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ขอ ประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอให้สตรีพึงได้การออกจาก เรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว ด้วยเถิด”

แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสห้ามว่า “อย่าเลย อานนท์ เธอ อย่าได้ชอบใจการที่สตรีจะออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ ตถาคตประกาศแล้วเลย"

ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้เกิดความคิดดังนี้ว่า “พระผู้มีพระ ภาคเจ้าไม่ทรงอนุญาตให้สตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระ ธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราพึงทูลขอ พระผู้มีพระภาคเจ้าให้สตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรม วินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว โดยเหตุผลสักอย่างหนึ่ง”ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรม วินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้วสามารถที่จะทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผลได้หรือไม่”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ สตรีออกจากเรือนมาบวช เป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้วสามารถที่จะทำให้แจ้ง ซึ่งโสดาปัตติผลก็ได้ สกทาคามิผลก็ได้ อนาคามิผลก็ได้ อรหัตตผล ก็ได้

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าสตรีออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต ในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้วสามารถที่จะทำให้แจ้งซึ่ง โสดาปัตติผลก็ได้ สกทาคามิผลก็ได้ อนาคามิผลก็ได้ อรหัตตผลก็ได้ไซร้ พระพุทธเจ้าข้า พระนางมหาปชาบดีโคตมีพระมาตุจฉาของพระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงมีอุปการะมาก ทรงทะนุถนอมเลี้ยงดู ทรงถวายพระขีรธารา เมื่อพระชนนีเสด็จสวรรคต ก็ได้ให้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยพระขีรธารา ขอประทานพระวโรกาสเถิด พระพุทธเจ้าข้า ขอให้สตรีพึงได้การออกจาก เรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในพระธรรมวินัยที่พระตถาคตทรงประกาศแล้ว ด้วยเถิด”

๒. อัฏฐครุธัมมะ

ว่าด้วยครุธรรม ๘ ประการ

{๕๑๖} [๔๐๓] “ดูก่อนอานนท์ ถ้าพระนางมหาปชาบดีโคตมีจะยอมรับ ครุธรรม ๘ ประการได้ ครุธรรม ๘ ประการนั้นแลก็จงเป็นอุปสัมปทาของ พระนาง คือ

๑. ภิกษุณีแม้อุปสมบทแล้ว ๑๐๐ พรรษา ก็ต้องทำการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรมแก่ภิกษุผู้แม้อุปสมบทใน วันนั้น ธรรมข้อนี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วง ละเมิดตลอดชีวิต

๒. ภิกษุณีต้องไม่เข้าจำพรรษาในอาวาสที่ไม่มีภิกษุอยู่ ธรรมข้อนี้ ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต

๓. ภิกษุณีต้องหวังธรรม ๒ ประการจากภิกษุสงฆ์ทุกกึ่งเดือน คือ ภิกษุผู้ถามถึงการทำอุโบสถและการเข้าไปรับโอวาท ธรรมข้อ นี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอด ชีวิต๔. ภิกษุณีผู้จำพรรษาแล้วต้องปวารณาในสงฆ์สองฝ่าย โดยสถาน ทั้งสาม คือ ด้วยได้เห็น ๑ ด้วยได้ยิน ๑ ด้วยรังเกียจสงสัย ๑ ธรรม ข้อนี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิด ตลอดชีวิต๕. ภิกษุณีผู้ล่วงละเมิดครุธรรม แล้วต้องประพฤติปักขมานัตในสงฆ์ สองฝ่าย ธรรมข้อนี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต

๖. ภิกษุณีต้องแสวงหาการอุปสมบทในสงฆ์สองฝ่ายเพื่อสิกขมานา ผู้ ศึกษาสิกขาในธรรม ๖ ประการครบ ๒ ปีแล้ว ธรรมข้อนี้ภิกษุณี ต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต๗. ภิกษุณีต้องไม่ด่า ไม่บริภาษภิกษุ ไม่ว่าด้วยเหตุใด ๆ ธรรมข้อนี้ ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต

๘. ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ปิดทางไม่ให้ภิกษุณีทั้งหลายสอนภิกษุ เปิด ทางให้ภิกษุทั้งหลายสอนภิกษุณีได้ ธรรมข้อนี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต

ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าพระนางมหาปชาบดีโคตมียอมรับครุธรรม ๘ ประการนี้ได้ ครุธรรม ๘ ประการนั้นแลก็จงเป็นอุปสัมปทาของพระนาง” พระนางปชาบดีบวชโดยรับครุธรรม

{๕๑๗} ลำดับนั้นแล ท่านพระอานนท์เรียนครุธรรม ๘ ประการนี้ในสำนัก พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าไปหาพระนางมหาปชาบดีโคตมีถึงที่พัก ครั้น แล้วได้กล่าวกะพระนางมหาปชาบดีโคตมีว่า “ดูก่อนพระนางโคตมี ถ้าแม้ พระนางยอมรับครุธรรม ๘ ประการได้ ครุธรรม ๘ ประการนั้นแลก็จัก เป็นอุปสัมปทาของพระนาง คือ๑. ภิกษุณีแม้อุปสมบทแล้ว ๑๐๐ พรรษา ก็ต้องทำการกราบไหว้ การลุกรับ อัญชลีกรรม สามีจิกรรมแก่ภิกษุผู้แม้อุปสมบทใน วันนั้น ธรรมข้อนี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ ล่วงละเมิดตลอดชีวิต ...

๘. ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ปิดทางไม่ให้ภิกษุณีทั้งหลายสอนภิกษุ เปิด ทางให้ภิกษุทั้งหลายสอนภิกษุณีได้ ธรรมข้อนี้ภิกษุณีต้องสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต

ดูก่อนพระนางโคตมี ถ้าแม้พระนางยอมรับครุธรรม ๘ ประการนี้ได้ ครุธรรม ๘ ประการนั้นแลก็จักเป็นอุปสัมปทาของพระนาง”

พระนางมหาปชาบดีโคตมีกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ดิฉัน ยอมรับครุธรรม ๘ ประการนี้ไม่ล่วงละเมิดตลอดชีวิต เหมือนหญิงสาวหรือ ชายหนุ่มที่ชอบแต่งตัว ผู้อาบนํ้าชำระร่างกายแล้วได้พวงอุบล พวงมะลิ หรือพวงลำดวนแล้วพึงประคองรับด้วยมือทั้งสองตั้งไว้เหนือเศียรเกล้าฉะนั้น”

เหตุผลที่ไม่ทรงอนุญาตให้สตรีบวช

{๕๑๘} ต่อจากนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้าง

หนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระนางมหาปชาบดีโคตมีทรงยอมรับครุธรรม ๘ ประการแล้ว พระมาตุจฉา ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอุปสมบทแล้ว”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าสตรีจักไม่ได้ออกจาก เรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว พรหมจรรย์ ก็จักดำรงอยู่ได้นาน สัทธรรมจะพึงดำรงอยู่ได้ถึง ๑,๐๐๐ ปี แต่เพราะสตรี ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว บัดนี้ พรหมจรรย์จักดำรงอยู่ไม่ได้นาน ทั้งสัทธรรมก็จักดำรงอยู่เพียง ๕๐๐ ปีดูก่อนอานนท์ สตรีได้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัย ใด พรหมจรรย์ในธรรมวินัยนั้นจักดำรงอยู่ไม่ได้นาน เปรียบเหมือนตระกูล ใดตระกูลหนึ่งมีผู้หญิงมาก มีผู้ชายน้อย ตระกูลนั้นย่อมถูกพวกโจรผู้ลัก ทรัพย์กำจัดได้ง่าย

ดูก่อนอานนท์ สตรีได้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัย ใด พรหมจรรย์ในธรรมวินัยนั้นจักดำรงอยู่ไม่ได้นาน เปรียบเหมือน

หนอนขยอกที่ลงในนาข้าวสาลีที่สมบูรณ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ นาข้าวสาลีนั้นก็ ดำรงอยู่ได้ไม่นาน

ดูก่อนอานนท์ สตรีได้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตในธรรมวินัย ใด พรหมจรรย์ในธรรมวินัยนั้นจักดำรงอยู่ไม่ได้นาน เปรียบเหมือนเพลี้ยที่ ลงในไร่อ้อยที่สมบูรณ์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ไร่อ้อยนั้นก็ดำรงอยู่ได้ไม่นาน

ดูก่อนอานนท์ เราบัญญัติครุธรรม ๘ ประการแก่ภิกษุณีไว้ล่วงหน้า ทีเดียว เพื่อมิให้ภิกษุณีล่วงละเมิดตลอดชีวิต เปรียบเหมือนบุรุษกั้นทำนบ แห่งสระใหญ่ไว้ล่วงหน้าเพื่อไม่ให้นํ้าไหลออกไป”

จบ ครุธรรม ๘ ประการของภิกษุณี

๓. ภิกขุนีอุปสัมปทานุชานนะ

ว่าด้วยพระพุทธานุญาตให้อุปสมบทภิกษุณี

{๕๑๙} [๔๐๔] ครั้งนั้น พระมหาปชาบดีโคตมีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ยืนเฝ้า ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง กราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า หม่อมฉันจะปฏิบัติใน เจ้าหญิงสากิยานีเหล่านี้อย่างไร”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพระมหาปชาบดีโคตมีให้ เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ทีนั้น พระมหาปชาบดีโคตมีผู้อันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไปลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้า มูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุทั้งหลายอุปสมบทภิกษุณี”