๑. ปัพพชาสูตร เล่ม ๒๕

๓. มหาวรรค

๑. ปัพพัชชาสูตร

ว่าด้วยพระอานนท์สรรเสริญการบรรพชาของพระพุทธเจ้า

(ท่านพระอานนท์เถระกล่าวสรรเสริญการบรรพชาเป็นคาถาว่า)

{๓๕๔} [๔๐๘] ข้าพเจ้าจักสรรเสริญการบรรพชาอย่างที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงมีพระจักษุ ทรงบรรพชาอย่างที่ทรงพิจารณารอบคอบแล้วจึงทรงพอพระทัยการบรรพชา[๔๐๙] พระพุทธองค์ทรงเห็นว่า ‘การครองเรือนนี้คับแคบเป็นบ่อเกิดแห่งธุลีกิเลส การบรรพชาปลอดโปร่ง’ จึงเสด็จบรรพชา[๔๑๐] พระพุทธองค์ครั้นทรงบรรพชาแล้ว ทรงละเว้นบาปกรรมทางกาย ทรงละวจีทุจริต ทรงชำระอาชีวะหมดจดแล้ว

[๔๑๑] พระพุทธองค์ทรงเพียบพร้อมด้วยมหาปุริสลักษณะ ได้เสด็จถึงพระนครราชคฤท์ เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในคิริพพชนคร แคว้นมคธ

[๔๑๒] พระเจ้าพิมพิสารประทับยืนอยู่บนปราสาท ได้ทอดพระเนตรเห็นพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยมหาปุริสลักษณะ จึงได้ตรัสเนื้อความนี้ว่า[๔๑๓] ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านจงดูพระสมณะรูปนี้เถิดพระสมณะรูปนี้มีรูปร่างงามสง่า สูงใหญ่ มีผิวพรรณผุดผ่อง สมบูรณ์ด้วยจรณะ ทอดสายตาเพียงชั่วแอก[๔๑๔] มีจักษุทอดลง มีสติ พระสมณะรูปนี้หาเหมือนกับผู้ออกบวชจากสกุลต่ำไม่ ราชทูตทั้งหลายจงรีบไปสืบดูให้รู้ว่าพระสมณะรูปนี้จะจาริกไปไหน’[๔๑๕] พวกราชทูตที่พระเจ้าพิมพิสารทรงส่งไปนั้นได้เดินตามหลังไปเพื่อสืบดูว่า พระสมณะรูปนี้จะจาริกไปไหนจักพักที่ไหน[๔๑๖] พระพุทธองค์เสด็จไปตามลำดับตรอก ทรงสำรวมระวังอินทรีย์ ทรงมีพระสติสัมปชัญญะอยู่ตลอดเวลา ทรงรับบิณฑบาตแต่พอประมาณ[๔๑๗] พระมุนีเจ้าเสด็จเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็เสด็จออกจากพระนคร เสด็จไปถึงปัณฑวบรรพตด้วยทรงดำริว่าจะประทับ อยู่ ณ ที่นั้น[๔๑๘] ราชทูต ๓ คนเห็นพระพุทธองค์เสด็จเข้าไปสู่ที่ประทับ จึงพากันเข้าไปเฝ้า ส่วนคนหนึ่งกลับมากราบทูลพระราชาให้ทรงทราบว่า

[๔๑๙] ‘ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระสมณะรูปนั้นนั่งอยู่เบื้องหน้าภูเขาปัณฑวะ งามสง่าเหมือนเสือโคร่งโคอุสภราช และราชสีห์ในถํ้า’

[๔๒๐] พระจอมกษัตริย์ทรงสดับคำพวกราชทูตแล้ว รีบเสด็จออกไปยังปัณฑวบรรพตโดยพระราชพาหนะชั้นดี

๔๒๑] ท้าวเธอได้เสด็จไปจนสุดทางที่พระราชพาหนะจะสามารถไปได้ จึงเสด็จลงจากยาน เสด็จพระราชดำเนินต่อไปด้วยพระบาทจนถึงปัณฑวบรรพตนั้น

[๔๒๒] พระองค์ประทับนั่งแล้วได้ทรงสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกัน เสร็จแล้วจึงตรัสเนื้อความนี้ว่า

[๔๒๓] ‘พระคุณเจ้ายังหนุ่มแน่น อยู่ในปฐมวัย สมบูรณ์ด้วยผิวพรรณผุดผ่อง เหมือนกษัตริย์ผู้มีพระชาติ

[๔๒๔] พระคุณเจ้า น่าจะมีหมู่ทหารกล้าแวดล้อมยังกองทัพให้งดงามได้ ข้าพเจ้าจะยกราชสมบัติให้ครอบครองกึ่งหนึ่งเชิญพระคุณเจ้าออกมาครอบครองราชสมบัติเถิด ข้าพเจ้าขอถามถึงชาติกำเนิด ขอให้บอกให้ทราบด้วย’(พระพุทธองค์ตรัสตอบเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)

[๔๒๕] ขอถวายพระพรมหาบพิตร มีแคว้นอยู่แควนหนึ่งตั้งอยู่ชายแดนแคว้นโกศล ข้างภูเขาหิมพานต์ เป็นเมืองที่สมบูรณ์ด้วยทรัพย์สินและวีรบุรุษ

[๔๒๖] อาตมภาพชื่อว่าอาทิตย์โดยโคตร ชื่อว่าศากยะโดยชาติไม่ปรารถนากามสุขจึงออกบวชจากสกุลนั้น

[๔๒๗] อาตมภาพเห็นโทษในกามทั้งหลาย เห็นการบรรพชาเป็นที่ปลอดโปร่ง จึงไปบำเพ็ญเพียร ใจของอาตมภาพยินดีในทางนี้

๒. ปธานสูตร

ว่าด้วยความเพียรอย่างยอดเยี่ยม

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)

{๓๕๕} [๔๒๘] ในขณะที่เราตถาคตกำลังส่งจิตบำเพ็ญเพียร บากบั่นเพ่งพินิจเพื่อบรรลุพระนิพพานแดนเกษมจากโยคะอยู่ที่ริมฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรานั้น[๔๒๙] พญามารได้เข้ามาหาแล้วกล่าวถ้อยคำด้วยเอ็นดูว่า ‘ท่านมีร่างกายผ่ายผอมมีผิวพรรณหมองคลํ้าใกล้จะตายอยู่แล้ว

[๔๓๐] ความตายของท่านมีถึงพันส่วน มีโอกาสรอดเพียงส่วนเดียวเท่านั้น การที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ดู่จะดีกว่า เพราะเมื่อยังมีชีวิตอยู่ ก็จักมีโอกาสทำบุญกุศลได้[๔๓๑] เมื่อท่านประพฤติพรตพรหมจรรยและบูชาไฟ ย่อมจะสั่งสมบุญกุศลได้มาก ด้วยการบำเพ็ญเพียรอยู่อย่างนี้ท่านจักทำอะไรได้ขึ้นมา[๔๓๒] ทางบำเพ็ญเพียรไปได้ยาก ทำได้ยาก ให้เกิดความยินดีได้ยาก’ พญามารได้ยืนกล่าวคาถาประพันธ์เหล่านี้อยู่ใกล้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้า[๔๓๓] เมื่อพญามารยืนกล่าวอย่างนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า ‘ดูก่อนมารใจบาปผู้เป็นเผ่าพันธ์ของคนประมาทท่านมาที่นี่ มีความประสงค์ใด