๒. อัปปมาทวรรค เล่ม ๒๕

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๒. อัปปมาทวรรค

หมวดว่าด้วยความไม่ประมาท

๑. เรื่องพระนางสามาวดี

{๑๒} [๒๑] ความไม่ประมาทเป็นทางให้ถึงอมตะ ความประมาท เป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทชื่อว่าย่อมไม่ตาย ผู้ที่ประมาทแล้วย่อมเป็นเหมือนคนที่ตายแล้ว[๒๒] บัณฑิตทราบข้อความนั่นโดยความต่างกันแล้ว ดำรงอยู่ ในความไม่ประมาท ยินดีในธรรมเป็นที่โคจรของพระ อริยะทั้งหลาย ย่อมเพลิดเพลินอยู่ในความไม่ประมาท

[๒๓] บัณฑิตเหล่านั้นเป็นปราชญ์ เป็นผู้เพ่งพินิจ มีความ เพียรไม่ย่อหย่อน มีความบากบั่นมั่นเป็นนิจ ย่อมได้ สัมผัสนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งไปกว่า

๒. อัปปมาทวรรค ๔. เรื่องพาลนักษัตร

๒. เรื่องนายกุมภโฆสก

[๒๔] ยศย่อมเจริญโดยยิ่งแก่บุคคลผู้มีความขยันหมั่นเพียร มีสติ มีการงานบริสุทธิ์ ใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ สำรวม ระวัง เลี้ยงชีพโดยธรรม และไม่ประมาท

๓. เรื่องพระจูฬปันถก

[๒๕] ผู้มีปัญญาพึงสร้างเกาะคือที่พึ่งที่ห้วงนํ้าท่วมไม่ถึงด้วย ความหมั่น ด้วยความไม่ประมาท ด้วยความสำรวมระวัง และด้วยการฝึกฝนอินทรีย์

๔. เรื่องพาลนักษัตร

[๒๖] พวกคนพาลผู้ด้อยปัญญาย่อมประกอบเนือง ๆ ซึ่งความประมาท ส่วนผู้มีปัญญาดีย่อมรักษาความไม่ประมาทไว้ เหมือนรักษาทรัพย์ที่ประเสริฐสุดไว้ฉะนั้น[๒๗] ท่านทั้งหลายอย่าประกอบเนือง ๆ ซึ่งความประมาท อย่าประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเชยชิดด้วยอำนาจความยินดีในกาม เพราะว่าคนที่ไม่ประมาทแล้ว เพ่งพินิจอยู่ ย่อมบรรลุถึงสุขอันไพบูลย์ได้

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๕. เรื่องพระมหากัสสปเถระ

[๒๘] เมื่อใด บัณฑิตบรรเทาความประมาทเสียได้ด้วยความไม่ ประมาท เมื่อนั้น บัณฑิตนั้นขึ้นสู่ปัญญาดุจปราสาท เป็นผู้ไม่มีความโศก ย่อมพิจารณาเห็นหมู่สัตว์ผู้มีความ โศกได้ ธีรชนย่อมพิจารณาเห็นคนพาลทั้งหลายได้ เหมือน คนที่อยู่บนภูเขามองเห็นคนที่อยู่บนพื้นดินฉะนั้น

๖. เรื่องภิกษุสองสหาย

[๒๙] คนมีปัญญาดี เมื่อคนอื่น ๆ มัวประมาทกัน ตัวเองไม่ประมาท เมื่อคนอื่น ๆ มัวหลับกัน ตัวเองตื่นอยู่โดยมาก ย่อมทิ้งคนเหล่านั้นไป เหมือนม้าที่มีกำลังเร็วทิ้ง ม้าที่ไม่มีกำลังไปฉะนั้น

๗. เรื่องท้าวสักกะ

[๓๐] ท้าวมัฆวานถึงความเป็นผู้ประเสริฐสุดกว่าทวยเทพเพราะ ความไม่ประมาท บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความ ไม่ประมาท ความประมาทบัณฑิตตำหนิแล้วทุกเมื่อ

๒. อัปปมาทวรรค ๙. เรื่องพระนิคมวาสีติสสเถระ

๘. เรื่องภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

[๓๑] ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาทหรือผู้เห็นภัยในความ ประมาท ย่อมเผาสังโยชน์น้อยใหญ่ไปได้ เหมือน ไฟไหม้เชื้อน้อยใหญ่มอดไปฉะนั้น

๙. เรื่องพระนิคมวาสีติสสเถระ

[๓๒] ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท หรือผู้เห็นภัยในความ ประมาท ไม่ควรที่จะเสื่อม ย่อมอยู่ใกล้นิพพานโดยแท้

จบ อัปปมาทวรรคที่ ๒

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๓. จิตตวรรค

หมวดว่าด้วยการฝึกจิต

๑. เรื่องพระเมฆิยเถระ

{๑๓} [๓๓] ผู้มีปัญญาย่อมทำจิตที่ดิ้นรน กลับกลอก รักษาได้ยาก ห้ามได้ยาก ให้ตรงได้ เหมือนช่างศรดัดลูกศรให้ตรงได้ ฉะนั้น[๓๔] จิตนี้อันผู้บำเพ็ญเพียรยกขึ้นแล้วจากอาลัยคือกามคุณ ๕ เพื่อจะละบ่วงมาร ย่อมดิ้นรน ดุจปลาที่ชาวประมง ยกขึ้นจากที่อยู่คือนํ้าแล้วโยนไปบนบกดิ้นรนอยู่ฉะนั้น

๒. เรื่องภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

[๓๕] การฝึกจิตที่ข่มได้ยาก รวดเร็ว มักตกไปในอารมณ์น่าใคร่เสมอ เป็นความดี เพราะว่าจิตที่ฝึกดีแล้วนำสุขมาให้

๓. เรื่องพระอุกกัณฐิตภิกษุ

[๓๖] ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิตที่เห็นได้ยาก ละเอียดอ่อนยิ่งนัก มักตกไปในอารมณ์น่าใคร่เสมอ เพราะว่าจิตที่คุ้มครอง แล้วนำสุขมาให้