๒๓. นาควรรค เล่ม ๒๕

เราจักอดกลั้นถ้อยคำล่วงเกิน

เหมือนพญาช้างในสงคราม

อดทนลูกศรที่ตกจากแล่ง

เพราะคนจำนวนมากเป็นผู้ทุศีล

คนทั้งหลายนำสัตว์พาหนะที่ฝึกแล้วไปสู่ที่ประชุม

พระราชาย่อมทรงราชพาหนะที่ฝึกแล้ว

ในหมู่มนุษย์ คนที่อดกลั้นถ้อยคำล่วงเกินได้

ชื่อว่าเป็นผู้ฝึกตนได้แล้ว เป็นผู้ประเสริฐที่สุด

ม้าอัสดร ม้าอาชาไนย ม้าสินธพ ช้างใหญ่

ที่ได้รับการฝึกหัดแล้ว เป็นสัตว์ประเสริฐ

แต่คนที่ฝึกตนได้แล้ว ประเสริฐกว่าสัตว์พาหนะเหล่านั้น

๒. หัตถาจริยปุพพกภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุผู้เคยเป็นนายควาญช้าง

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุผู้เคยเป็นนายควาญช้าง ดังนี้)แท้จริง บุคคลไม่สามารถไปสู่ทิศที่ยังไม่เคยไป ด้วยยานเหล่านี้

แต่บุคคลผู้ฝึกตนได้แล้ว สามารถไปสู่ทิศที่ไม่เคยไป

ด้วยตนที่ฝึกแล้ว ที่ฝึกดีแล้ว

๓. ปริชิณณพราหมณปุตตวัตถุ

เรื่องบุตรของพราหมณ์ชรา

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่บุตร ๔ คนของพราหมณ์ชรา ดังนี้)ช้างกุญชรชื่อธนปาลกะ ตกมันจัด ห้ามได้ยาก ถูกขังไว้

ไม่ยอมกินฟ่อนหญ้า เพราะระลึกถึงแต่นาควัน

๔. ปเสนทิโกสลราชวัตถุ

เรื่องพระเจ้าปเสนทิโกศล

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่พระเจ้าปเสนทิโกศลผู้เสวยพระกระยาหารมาก ดังนี้)เมื่อใด บุคคลผู้ถูกความง่วงเหงาครอบงำ บริโภคมาก

ชอบแต่นอนกลิ้งเกลือกไปมา

เมื่อนั้น เขาย่อมมีปัญญาเฉื่อยชา ชอบเข้าห้องเป็นอาจิณ

เหมือนสุกรอ้วนที่เขาขุนด้วยเศษอาหาร ฉะนั้น

๕. สานุสามเณรวัตถุ

เรื่องสานุสามเณร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่สานุสามเณร ดังนี้)

แต่ก่อนจิตนี้ได้ท่องเที่ยวไปในอารมณ์ต่าง ๆ

ตามความปรารถนา ตามความต้องการ ตามความสบาย

วันนี้ เราจะข่มจิตนั้นโดยอุบายอันแยบคาย

เหมือนควาญช้างปราบพยศช้างตกมัน ฉะนั้น

๖. ปาเวรกหัตถิวัตถุ

เรื่องช้างปาเวรกะ

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

เธอทั้งหลายจงยินดีในความไม่ประมาท

จงตามรักษาจิตของตน

จงถอนตนขึ้นจากหล่ม

เหมือนช้างกุญชรที่จมลงในเปือกตม ถอนตนขึ้นได้ ฉะนั้น

๗. สัมพหุลภิกขุวัตถุ

เรื่องภิกษุหลายรูป

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่ภิกษุทั้งหลาย ดังนี้)

ถ้าบุคคลพึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน

เที่ยวไปด้วยกัน เป็นสาธุวิหารี เป็นนักปราชญ์

ครอบงำอันตรายทั้งปวงได้แล้ว

พึงมีใจแช่มชื่น มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

ถ้าบุคคลไม่พึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน

เที่ยวไปด้วยกันได้ เป็นสาธุวิหารี เป็นนักปราชญ์

ก็พึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเถิด

เหมือนพระราชาทรงละทิ้งแคว้นที่ทรงชนะแล้ว

ทรงประพฤติอยู่ผู้เดียว

และเหมือนช้างมาตังคะละทิ้งโขลงอยู่ตัวเดียวในป่า ฉะนั้น

การเที่ยวไปของบุคคลผู้เดียวเป็นความประเสริฐ

เพราะคุณเครื่องความเป็นสหาย ไม่มีในคนพาล

อนึ่ง บุคคลควรมีความขวนขวายน้อย

เที่ยวไปผู้เดียว ไม่พึงทำความชั่ว

เหมือนช้างมาตังคะเที่ยวไปตัวเดียวในป่า ฉะนั้น

๘. มารวัตถุ

เรื่องมาร

(พระผู้มีพระภาคตรัสพระคาถานี้แก่มารผู้มีบาป ดังนี้)

เมื่อมีกิจเกิดขึ้น สหายทั้งหลายนำสุขมาให้

ความยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ นำสุขมาให้

ในเวลาสิ้นชีวิต บุญนำสุขมาให้

การละทุกข์ได้ทั้งหมด นำสุขมาให้

ในโลก การเกื้อกูลมารดา นำสุขมาให้

การเกื้อกูลบิดา นำสุขมาให้

การเกื้อกูลสมณะ นำสุขมาให้

การเกื้อกูลท่านผู้ประเสริฐ ก็นำสุขมาให้

ศีลนำสุขมาให้ตราบเท่าชรา

ศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว นำสุขมาให้

การได้ปัญญา นำสุขมาให้

การไม่ทำบาปทั้งหลาย ก็นำสุขมาให้

นาควรรคที่ ๒๓ จบ