๕. ทูตชาดก เล่ม ๒๗

ทูเต เต พฺรเหฺม ปาเหสึ คงฺคาตีรสฺมิ ฌายโต

เตสํ ปุฏฺโฐ น พฺยากาสิ ทุกฺขํ ตุยฺหํ มตํ ๑ นุ เต ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราส่งทูตทั้งหลายเพื่อท่านผู้เพ่งอยู่ ณ ฝั่งแม่น้ำคงคาทูตเหล่านั้นถามท่าน ท่านก็มิได้บอกให้แจ่มแจ้ง ความทุกข์ที่เกิดขึ้นแก่ท่านนั้น เป็นความตายของท่านมิใช่หรือ?

สเจ เต ทุกฺขมุปฺปชฺเช กาสีนํ รฏฺฐวฑฺฒน

มา โข นํ ตสฺส อกฺขาหิ โย ตํ ทุกฺขา น โมจเย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงบำรุงรัฐกาสีให้เจริญ ถ้าความทุกข์เกิดขึ้นแก่พระองค์ผู้ใดไม่พึงเปลื้องพระองค์จากทุกข์ได้ พระองค์อย่าได้ตรัสบอกความทุกข์นั้นแก่ผู้นั้น.

โย ตสฺส ๒ ทุกฺขชาตสฺส เอกงฺคมปิ ภาคโส ๓

วิปฺปโมเจยฺย ธมฺเมน กามํ ตสฺส ปเวทย ๔ ฯ

ผู้ใดพึงเปลื้องทุกข์ของบุคคลผู้เกิดทุกข์ได้ส่วนเดียวโดยธรรม พึงบอกเล่าแก่ผู้นั้นได้โดยแท้.

สุวิชานํ สิคาลานํ สกุนฺตานญฺจ ๕ วสฺสิตํ ฯ

มนุสฺสวสฺสิตํ ราช ทุพฺพิชานตรํ ตโต ฯ

ข้าแต่พระราชา เสียงของสุนัขจิ้งจอกก็ดี ของนกก็ดี รู้ได้ง่ายเสียงของมนุษย์รู้ได้ยากยิ่งกว่านั้น.

อปิ เจ มญฺญตี โปโส ญาติ มิตฺโต สขาติ วา

โย ปุพฺเพ สุมโน หุตฺวา ปจฺฉา สมฺปชฺชเต ทิโส ฯ

อนึ่ง ผู้ใด เมื่อก่อน เป็นผู้ใจดี คนทั้งหลายนับถือว่า เป็นญาติเป็นมิตรหรือเป็นสหาย ภายหลัง ผู้นั้นกลับกลายเป็ฯศัตรูไปก็ได้ ใจของมนุษย์รู้ได้ยากอย่างนี้.

โย อตฺตโน ทุกฺขมนานุปุฏฺโฐ

ปเวทเย ชนฺตุ อกาลรูเป

อนนฺทิโน ๖ ตสฺส ภวนฺติ มิตฺตา ๗

หิเตสิโน ตสฺส ทุกฺขี ภวนฺติ ฯ

ผู้ใดถูกถามเนืองๆ ถึงทุกข์ของตน ย่อมบอกในกาลอันไม่ควร ผู้นั้นย่อมมีแต่มิตรผู้แสวงหาประโยชน์ แต่ไม่ยินดีร่วมทุกข์ด้วย.

กาลญฺจ ญตฺวาน ตถาวิธสฺส

เมธาวินํ เอกมนํ วิทิตฺวา

อกฺเขยฺย ติปฺปานิ ๘ ปรสฺส ธีโร

สณฺหํ คิรํ อตฺถวตึ ปมุญฺเจ ฯ

๑ ม. คุยฺหมตํ ฯ สี. คุยฺหํ มตํ ฯ ๒ ยุ. โย จ ตถา ฯ ๓ สี. ยุ. เอกนฺตมปิ

ภาสโต ฯ ๔ สี. ปเวทเย ฯ ๕ ม. สกุณานญฺจ ฯ ๖ ม. อานนฺทิโน ฯ ๗ สี. ยุ.

ภวนฺตมิตฺตา ฯ ๘ ม. ติพฺพานิ ฯ

บุคคลรู้กาลอันควร และรู้จักบิณฑิต ผู้มีปัญญาว่า มีใจร่วมกันแล้วพึงบอกความทุกข์ทั้งหลายแก่บุคคลผู้เช่นนั้น นักปราชญ์พึงบอกความทุกข์ร้อนแก่ผู้อื่น พึงเปล่งวาจาอ่อนหวานมีประโยชน์.

สเจ จ ชญฺญา อวิสยฺหมตฺตโน

น เตหิ มยฺหํ สุขาคมาย ๑

เอโกว ติปฺปานิ สเหยฺย ธีโร

สจฺจํ หิโรตฺตปฺปมเปกฺขมาโน ฯ

อนึ่ง ถ้าบุคคลอดกลั้นความทุกข์ของตนไม่ได้ก็พึงรู้ว่า ประเพณีของโลกนี้ จะมีเพื่อถึงความสุขสำหรับเราผู้เดียวไม่ได้ นักปราชญ์เมื่อเพ่งเล็งหิริและโอตตัปปะอันเป็นของจริง พึงอดกลั้นความทุกข์ร้อนไว้ผู้เดียวเท่านั้น.

อหํ รฏฺฐานิ วิจรนฺโต นิคเม ราชธานิโย

ภิกฺขมาโน มหาราช อาจริยสฺส ธนตฺถิโก ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา ข้าพระองค์ต้องการจะหาทรัพย์ให้อาจารย์ จึงเที่ยวไปทั่วแว่นแคว้น นิคม และราชธานีทั้งหลาย.

คหปตี ราชปุริเส มหาสาเล จ พฺราหฺมเณ

อลตฺถํ สตฺต นิกฺขานิ สุวณฺณสฺส ชนาธิป

เต เม นฏฺฐา มหาราช ตสฺมา โสจามหํ ภุสํ ฯ

ขอกะคฤหบดี ราชบุรุษ และพราหมณ์มหาศาลได้ทองคำ ๗ ลิ่ม ทองคำ ๗ลิ่มของข้าพระองค์นั้นหายเสียแล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงเศร้าโศกมาก.

ปุริสา เต มหาราช มนสานุวิจินฺติตา

นาลํ ทุกฺขา ปโมเจตุํ ตสฺมา เตสํ น พฺยาหรึ ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา บุรุษผู้เป็นทูตของพระองค์เหล่านั้น ข้าพระองค์คิดรู้ด้วยใจว่า ไม่สามารถจะปลดเปลื้อง ข้าพระองค์จากทุกข์ได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่บอกแก่บุรุษเหล่านั้น.

ตฺวญฺจ โข เม มหาราช มนสานุวิจินฺติโต

อลํ ทุกฺขา ปโมเจตุํ ตสฺมา ตุยฺหํ ปเวทยึ ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา ส่วนพระองค์ ข้าพระองค์คิดรู้ด้วยใจว่า พระองค์สามารถจะปลดเปลื้องข้าพระองค์จากทุกข์ได้ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงกราบทูลให้พระองค์ทรงทราบ.

ตสฺสาทาสิ ปสนฺนจิตฺโต กาสีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน

ชาตรูปมเย นิกฺเข สุวณฺณสฺส จตุทฺทสาติ ฯ

ทูตชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

__________

๑ สี. ยุ. นายํ นีติ มยฺห สุขาคมาย ฯ

พระราชาผู้บำรุงรัฐกาสีให้เจริญ มีพระฤหทัยเลื่อมใส ได้พระราชทานทองคำ ๑๔ แท่ง แก่พระโพธิสัตว์นั้น.

จบ ทูตชาดกที่ ๕.