๖. มหากปิชาดก เล่ม ๒๗

พาราณสฺยํ อหุ ราชา กาสีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน

มิตฺตามจฺจปริพฺยูโฬฺห อคมาสิ มิคาชินํ.

ได้มีพระราชาแห่งชนชาวกาสี ทรงผดุงรัฐให้เจริญ

ในกรุงพาราณสี แวดล้อมด้วยมิตรและอำมาตย์

ได้เสด็จไปยังมิคาชินอุทยาน

ตตฺถ พฺราหฺมณมทฺทกฺขิ เสตํ จิตฺรํ กิลาสินํ

วิทฺธสฺตํ โกวิฬารํว กีสํ ธมนิสนฺถตํ.

ณ ที่นั้น ได้ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์เป็นโรคเรื้อน

ขาวพราวเป็นจุด ๆ และกลากเกลื้อน

มีเนื้อหลุดออกจากปากแผลเช่นกับดอกทองกวาว

มีร่างกายผ่ายผอม สะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น

ปรมการุญฺญตํ ปตฺตํ ทิสฺวา กิจฺฉคตํ นรํ

อวจ พฺยมฺหิโต ราชา ยกฺขานํ กตโม นุสิ.

ครั้นทอดพระเนตรเห็นคนตกยาก

ถึงความลำบากน่าสงสารยิ่งนัก

พระราชาทรงหวาดหวั่นพระหฤทัย

จึงตรัสถามว่า เจ้าเป็นยักษ์ประเภทไหน

หตฺถปาทา จ เต เสตา ตโต เสตตรํ สิโร

คตฺตํ กมฺมาสวณฺณนฺเต กิลาสพหุโล จสิ.

มือและเท้าของเจ้าก็ด่าง ศีรษะยิ่งด่างกว่านั้น

เนื้อตัวของเจ้าก็ด่างพร้อย และมากไปด้วยกลากเกลื้อน

วฏฺฏนาวลิสงฺกาสา ปิฏฺฐิ เต นินฺนตุนฺนตา

กาฬปพฺพา จ เต องฺคา นาญฺญํ ปสฺสามิ เอทิสํ.

หลังของเจ้าเป็นปุ่มเป็นปมเหมือนกับเถาวัลย์ที่ขดกลม

อวัยวะของเจ้าก็เหมือนกับเถาวัลย์ที่มีข้อดำ

เรายังไม่เคยเห็นอะไรอื่นเป็นเช่นนี้

อุคฺฆฏฺฏปาโท ตสิโต กิโส ธมนิสนฺถโต

ฉาโต อติตฺตรูโปสิ (๑) กุโตสิ กตฺถ คจฺฉสิ.

เจ้ามีเท้าหงิกงอ น่าหวาดเสียว มีร่างกายผ่ายผอม

สะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น ดูหิวกระหาย อดโซ

เจ้ามาจากที่ไหน และจะไปไหน

ทุทฺทสี อปฺปกาโรสิ ทุพฺพณฺโณ ภีมทสฺสโน

ชเนตฺติ ยาปิ เต มาตา น ตํ อิจฺเฉยฺย ปสฺสิตุํ.

เจ้ามีรูปร่างอัปลักษณ์ ดูน่าเกลียด

ผิวพรรณก็ทราม ดูน่ากลัว

มารดาบิดาผู้ให้กำเนิดของเจ้าคงไม่ปรารถนาที่จะเห็นเจ้าเลย

กึ กมฺมมกรา (๑) ปุพฺเพ กึ (๒) อวชฺฌํ อฆาตยิ

กิพฺพิสํ ยํ กริตฺวาน อิทํ ทุกฺขํ อุปาคมิ.

ในชาติปางก่อนเจ้าได้ทำกรรมอะไรไว้ ได้ฆ่าคนที่ไม่ควรฆ่าหรือ

หรือเพราะทำกรรมอันโหดร้ายทารุณอย่างใดไว้

เจ้าจึงประสบทุกข์อย่างนี้

(ต่อแต่นั้นไป พราหมณ์จึงกล่าวว่า)

ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ ยถาปิ กุสโล ตถา

สจฺจวาทึ หิ โลกสฺมึ ปสํสนฺตีธ ปณฺฑิตา.

เชิญสดับเถิด พระเจ้าข้า ข้าพระพุทธเจ้าจักกราบทูล

ให้พระองค์ทรงทราบตามอย่างคนฉลาด

เพราะบัณฑิตทั้งหลายในโลกนี้สรรเสริญคนพูดความจริง

เอโก จรํ โคคเวโส มูโฬฺห อจฺจสรึ วเน

อรญฺเญ อิริเณ วิวเน นานากุญฺชรเสวิเต.

เมื่อข้าพระพุทธเจ้าผู้เดียวเที่ยวแสวงหาโค

ได้หลงล่วงเลยเข้าไปในป่าเปลี่ยวที่แห้งแล้งกันดาร

เงียบสงัด ซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยแห่งช้างนานาชนิด

วาฬมิคานุจริเต วิปฺปนฏฺโฐสฺมิ กานเน

อจรึ ตตฺถ สตฺตาหํ ขุปฺปิปาสสมปฺปิโต.

ข้าพระพุทธเจ้าได้หลงทางเข้าไปในป่าทึบ

ซึ่งเป็นที่สัญจรไปมาแห่งเนื้อร้าย

มีความหิวกระหาย ได้ท่องเที่ยวไปในป่านั้นตลอด ๗ วัน

ตตฺถ ตินฺทุกมทฺทกฺขึ วิสมฏฺฐํ พุภุกฺขิโต

ปปาตมภิลมฺพนฺตํ สมฺปนฺนผลธารินํ.

ณ ที่ป่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าได้เห็นต้นมะพลับต้นหนึ่ง

ซึ่งอยู่หมิ่นเหม่ มีกิ่งทอดตรงไปยังปากเหว

มีผลดก ข้าพระพุทธเจ้าปรารถนาจะกิน

วาตสฺสิตานิ ภกฺเขสึ ตานิ รุจฺจึสุ เม ภุสํ

อติตฺโต รุกฺขมารุยฺห ตตฺถ เหสฺสามิ อาสิโต.

ข้าพระพุทธเจ้ากินผลที่ลมพัดหล่น

ข้าพระพุทธเจ้าพอใจผลมะพลับเหล่านั้นมาก แต่ยังไม่อิ่ม

จึงปีนขึ้นไปบนต้นด้วยคิดว่า จักกินให้สบายบนต้นนั้น

เอกํ เม ภกฺขิตํ อาสิ ทุติยํ อภิปตฺถิตํ

ตโต สา ภญฺชถ สาขา ฉินฺนา ผรสุนา วิย.

ข้าพระพุทธเจ้ากินผลหนึ่งแล้วปรารถนาผลที่ ๒ ต่อไป

แต่นั้นกิ่งมันได้หักเหมือนถูกขวานตัด

โสหํ สหาว สาขาหิ อุทฺธํปาโท อวํสิโร

อปฺปติฏฺเฐ อนาลมฺเพ คิริทุคฺคสฺมิ ปาปตํ.

ข้าพระพุทธเจ้านั้นพร้อมทั้งกิ่งไม้ มีเท้าชี้ฟ้า

ศีรษะปักลงตกไปในซอกเขา ซึ่งไม่มีที่จะยึดเหนี่ยว

ยสฺมา จ วาริ คมฺภีรํ ตสฺมา น สมปชฺชิสํ

ตตฺถ เสสึ นิรานนฺโท อนูนา ทสรตฺติโย.

ก็เพราะน้ำลึก ข้าพระพุทธเจ้าจึงหยั่งไม่ถึง

นอนทอดอาลัยอยู่ในซอกเขานั้น ไม่น้อยกว่า ๑๐ ราตรี

อเถตฺถ กปิ มาคญฺฉิ โคนงฺคุโล ทรีจโร

สาขาหิ สาขํ วิจรนฺโต ขาทมาโน ทุมปฺผลํ.

ต่อมา วานรตัวหนึ่งมีหางคล้ายหางโค

ท่องเที่ยวไปมาตามซอกเขาเป็นประจำ

ไต่ไปตามกิ่งไม้กัดกินผลไม้อยู่ ได้มาถึงสถานที่นั้น

โส มํ ทิสฺวา กีสํ ปณฺฑุํ การุญฺญมกรํ มยิ

อมฺโภ โก นาม โส เอตฺถ เอวํ ทุกฺเขน อฏฺฏิโต.

มันเห็นข้าพระพุทธเจ้ามีร่างกายผอมเหลือง

ได้มีความการุญแก่ข้าพระพุทธเจ้า ถามไถ่ว่า

ท่านผู้เจริญ ท่านชื่ออะไร ทำไมจึงมาทนทุกข์อยู่ที่นี่อย่างนี้

มนุสฺโส อมนุสฺโส วา อตฺตานมฺเม ปเวทย

ตสฺสญฺชลึ ปณาเมตฺวา อิทํ วจนมพฺรวึ.

เป็นมนุษย์หรืออมนุษย์ จงแนะนำตัวให้ข้าพเจ้าทราบด้วย

ข้าพระพุทธเจ้าได้ประนมอัญชลีแล้วกล่าวแก่มันอย่างนี้ว่า

มนุสฺโสหํ วสมฺปตฺโต (๑) สา เม นตฺถิ อิโต คติ

ตํ โว วทามิ ภทฺทนฺเต ตฺวญฺจ เม สรณํ ภว.

ข้าพเจ้าเป็นมนุษย์ประสบความพินาศ

ข้าพเจ้าไม่มีทางที่จะไปจากที่นี่

เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงขอบอกให้ท่านทราบ

ขอท่านจงมีความเจริญ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของข้าพเจ้าด้วย

ครุํ สิลํ คเหตฺวาน วิจรี ปพฺพเต กปิ

สิลาย โยคฺคํ (๑) กตฺวาน นิสโภ เอตทพฺรวิ.

วานรผู้กล้าหาญเที่ยวไปหาก้อนศิลาที่มีน้ำหนักที่ภูเขา

ผูกเถาวัลย์ที่ก้อนศิลาแล้ว ได้กล่าวคำนี้ว่า

เอหิ เม ปิฏฺฐิมารุยฺห คีวํ คณฺหาหิ พาหุหิ

อหนฺตํ อุทฺธริสฺสามิ คิริทุคฺคต เวคสา.

มาเถิด มาขึ้นเกาะหลังข้าพเจ้า

ท่านจงใช้แขนทั้ง ๒ ข้างกอดคอข้าพเจ้าไว้

ข้าพเจ้าจะใช้กำลังช่วยท่านขึ้นไปจากซอกเขา

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา วานรินฺทสฺส สิรีมโต

ปิฏฺฐิมารุยฺห ธีรสฺส คีวํ พาหาหิ อคฺคหึ.

ข้าพระพุทธเจ้าสดับคำนั้นแล้ว

จึงขึ้นเกาะหลังพญาวานรผู้มีสิริ เป็นปราชญ์ตนนั้น

แล้วใช้แขนทั้ง ๒ กอดคอมันไว้

โส มํ ตโต สมุฏฺฐาสิ เตชสี พลวา กปิ

วิหญฺญญมาโน กิจฺเฉน คิริทุคฺคต เวคสา.

พญาวานรผู้มีเดช มีกำลังตนนั้น มีความลำบาก

กระโดดพาข้าพระพุทธเจ้าขึ้นจากซอกเขานั้นด้วยความยาก

อุทฺธริตฺวาน มํ สนฺโต นิสโภ เอตทพฺรวิ

อิงฺฆ มํ สมฺม รกฺขสฺสุ ปสฺสุปิสฺสํ มุหุตฺตกํ.

ครั้นนำข้าพระพุทธเจ้าขึ้นมาแล้ว

พญาวานรผู้เป็นบัณฑิต กล้าหาญ ได้กล่าวคำนี้ว่า

เพื่อนรัก ท่านโปรดรักษาความปลอดภัยให้ข้าพเจ้าด้วยเถิด

ข้าพเจ้าจักหลับสักครู่หนึ่ง

สีหา พฺยคฺฆา จ ทีปี จ อจฺฉโกกตรจฺฉโย

เต มํ ปมตฺตํ หึเสยฺยุํ เต ตฺวํ ทิสฺวา นิวารย.

สิงโต เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี หมาป่า

และเสือดาวพึงเบียดเบียนข้าพเจ้าผู้หลับไป

ท่านเห็นพวกมันจงห้ามกันไว้ด้วย

เอวํ เม ปริตฺตาตูน ปสฺสุปิ โส มุหุตฺตกํ

ตทาหํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ ปฏิลจฺฉึ อโยนิโส.

พญาวานรนั้นครั้นให้ข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ป้องกันแล้ว

จึงหลับไปครู่หนึ่ง

ครั้งนั้น ข้าพระพุทธเจ้ากลับได้ความคิดเห็นชั่วช้า

โดยไม่ทันคิดให้รอบคอบว่า

ภกฺโข อยํ มนุสฺสานํ ยถา จญฺเญ วเน มิคา

ยนฺนูนิมํ วธิตฺวาน ฉาโต ขาเทยฺย วานรํ.

วานรนี้ก็เป็นอาหารของพวกมนุษย์

เช่นเดียวกับเนื้ออื่น ๆ ในป่าเหมือนกัน

ถ้ากระไร เราหิวพึงฆ่าวานรนี้กิน

อสิโต จ คมิสฺสามิ มํสมาทาย สมฺพลํ

กนฺตารํ นิตฺถริสฺสามิ ปาเถยฺยํ เม ภวิสฺสติ.

อนึ่ง เราบริโภคอิ่มแล้วจักถือเอาเนื้อเป็นเสบียงเดินทาง

จักข้ามทางกันดาร และเราจักมีเสบียงเดินทาง

ตโต สิลํ คเหตฺวาน มตฺถกํ สนฺนิตาฬยึ

มม ภตฺตกิลนฺตสฺส (๑) ปหาโร ทุพฺพโล อหุ.

ทันใดนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงหยิบก้อนหินแล้วทุ่มลงไป

ยังกระหม่อมวานร แต่การประหารของข้าพระพุทธเจ้า

ผู้มีร่างกายเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าเพราะอดอาหารจึงมีกำลังด้อยไป

โส จ เวเคนุทปฺปตฺโต กปิ รุหิรมกฺขิโต

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทนฺโต มํ อุทิกฺขติ.

ก็พญาวานรนั้นทะลึ่งขึ้นโดยเร็วเพราะกำลังก้อนหินที่ทุ่มลงไป

มีตัวอาบไปด้วยเลือด ร้องไห้ มองดูข้าพระพุทธเจ้าด้วยดวงตา

ซึ่งเต็มไปด้วยน้ำตา พลางกล่าวว่า

มายฺโย มํ (๑) กริ ภทฺทนฺเต ตฺวญฺจ นาเมทิสํ กริ

ตฺวญฺจ โข นาม ทีฆาวุ อญฺเญ วาเรตุมรหสิ.

ท่านอย่าทำข้าพเจ้าเลย ขอท่านจงมีความเจริญ

ท่านอย่าได้กระทำกรรมอันไม่สมควรเช่นนี้

อนึ่ง ท่านได้ชื่อว่ามีอายุยืนยาว ควรจะห้ามปรามคนเหล่าอื่น

อโห วต เร ปุริส ตาว ทุกฺกรการก

เอทิสา วิสมา ทุคฺคา ปปาตา อุทฺธโต มยา.

ท่านคนผู้กระทำกรรมที่คนอื่นทำได้ยากนัก น่าอนาถจริงหนอ

เราช่วยท่านขึ้นจากเหวลึกที่ขรุขระยากที่จะขึ้นได้เช่นนี้

อานีโต ปรโลกาว ทุพฺเภยฺยํ มํ อมญฺญถ

ตนฺเตน ปาปธมฺเมน ปาปํ ปาเปน จินฺติตํ.

ท่านเป็นดุจเรานำมาจากปรโลก

ยังสำคัญเราว่าเป็นคนควรประทุษร้าย

ท่านนั้นเป็นคนชั่ว มีสันดานชั่วช้า จึงคิดแต่เหตุที่ชั่วนั้น

มา เหว ตฺวํ อธมฺมฏฺฐ เวทนํ กฏุกํ ผุสิ

มา เหว ปาปกมฺมนฺตํ ผลํ เวฬุํว ตํ วธิ.

โอ ท่านผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม

ขอท่านอย่าประสบเวทนาอันเผ็ดร้อนเลย

ขอบาปธรรมอย่าได้ฆ่าท่านเหมือนขุยไผ่ฆ่าต้นไผ่เลย

ตยิ เม นตฺถิ วิสฺสาโส ปาปธมฺม อสญฺญต

เอหิ เม ปิฏฺฐิโต คจฺฉ ทิสฺสมาโนว สนฺติเก.

แน่ะท่านผู้มีบาปกรรม ไม่สำรวม เราไม่ไว้ใจท่าน

มาเถิด ท่านจงตามหลังเราไปใกล้ ๆ พอเห็นกัน

มุตฺโตสิ หตฺถา วาฬานํ ปตฺโตสิ มานุสึ ปทํ

เอส มคฺโค อธมฺมฏฺฐ เตน คจฺฉ ยถาสุขํ.

ท่านพ้นแล้วจากเงื้อมมือของสัตว์ร้าย ถึงถิ่นมนุษย์แล้ว

นี่แนะท่านผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม นั่นหนทาง

ท่านจงไปทางนั้นตามสบายเถิด

อิทํ วตฺวา คิริจโร รหิรํ (๑) ปกฺขลฺย มตฺถกํ

อสฺสูนิ สมฺปมชฺชิตฺวา ตโต ปพฺพตมารุหิ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว

วานรผู้มีปกติท่องเที่ยวไปตามขุนเขาล้างศีรษะที่เปื้อนเลือด

เช็ดน้ำตาแล้วกระโดดจากที่นั้นขึ้นไปยังภูเขา

โสหํ เตนาภิสตฺโตสฺมิ ปริฬาเหน อฏฺฏิโต

ฑยฺหมาเนน คตฺเตน วารึ ปาตุํ อุปาคมึ.

ข้าพระพุทธเจ้านั้นถูกวานรนั้นแช่งด่า

ถูกความกระวนกระวายเบียดเบียน

มีกายเร่าร้อน จึงลงไปยังสายน้ำเพื่อจะดื่ม

อคฺคินา วิย สนฺตตฺโต รหโท รุหิรมกฺขิโต

ปุพฺพโลหิตสงฺกาโส สพฺโพ เม สมปชฺชถ.

ห้วงน้ำทั้งปวงปรากฏแก่ข้าพระพุทธเจ้า

เหมือนเดือดพล่านเพราะไฟ

เจือด้วยโลหิตเหมือนช้ำเลือดช้ำหนอง

ยาวนฺโต อุทพินฺทูนิ กายสฺมึ นิปตึสุ เม

ตาวนฺโต คณฺฑุ (๑) ชาเยถ อฑฺฒเวลุวสาทิสา. (๒)

หยาดน้ำมีประมาณเพียงใดตกต้องกายของข้าพระพุทธเจ้า

หัวฝีมีขนาดเท่าผลมะตูมครึ่งผลก็ผุดขึ้นมีประมาณเพียงนั้น

ปภินฺนา ปคฺฆรึสุ เม กุณปา ปุพฺพโลหิตา

เยน เยเนว คจฺฉามิ คาเมสุ นิคเมสุ จ.

ฝีเหล่านั้นแตกแล้ว น้ำเลือดและน้ำหนอง

ไหลออกจากร่างกายของข้าพระพุทธเจ้าประดุจซากศพ

ข้าพระพุทธเจ้าจะไปทางใด จะเป็นหมู่บ้านและนิคมทั้งหลายก็ตาม

ทณฺฑหตฺถา นิวาเรนฺติ อิตฺถิโย ปุริสา จ มํ

โอกฺกิตา ปูติคนฺเธน มาสฺสุ โอเรน อาคมา.

พวกมนุษย์ทั้งหญิงทั้งชายถูกกลิ่นเหม็นรบกวน

ต่างถือท่อนไม้ ห้ามกันข้าพระพุทธเจ้าว่า เจ้าอย่ามาทางนี้

เอตาทิสํ อิทํ ทุกฺขํ สตฺต วสฺสานิ ทานิ เม

อนุโภมิ สกํ กมฺมํ ปุพฺเพ ทุกฺกฏมตฺตโน.

บัดนี้ข้าพระพุทธเจ้าเสวยกรรมของตน

ที่ตนเองกระทำไว้ไม่ดีในปางก่อน

ข้าพระพุทธเจ้ามีทุกข์เช่นนี้ อยู่อย่างนี้ตลอด ๗ ปี

ตํ โว วทามิ ภทฺทนฺเต ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา

มาสฺสุ มิตฺตาน ทุพฺภิตฺโถ มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.

เพราะเหตุนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจึงขอกราบทูลให้พระองค์ทรงทราบ

ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลายเท่าที่มาประชุมกัน ณ ที่นี้

ขอพระองค์อย่าทรงเป็นผู้ประทุษร้ายมิตรเลย

เพราะคนประทุษร้ายมิตรจัดเป็นคนเลว

กุฏฺฐี กิลาสี ภวติ โย มิตฺตานิธ ทุพฺภติ

กายสฺส เภทา มิตฺตทุพฺภี (๑) นิรยํ โส อุปปชฺชตีติ. (๒) มหากปิชาตกํ ฉฏฺฐํ.

บุคคลใดในโลกนี้ย่อมประทุษร้ายมิตร

บุคคลนั้นย่อมเป็นโรคเรื้อน โรคกลาก เกลื้อน

คนผู้มีปกติประทุษร้ายมิตรเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงนรก

มหากปิชาดกที่ ๖ จบ