๓. ชัยทิศชาดก เล่ม ๒๗

จิรสฺสํ วต เม อุทปาทิ อชฺช

ภกฺโข มหา สตฺตมิภตฺตกาเล

กุโตสิ โก วาสิ ตทิงฺฆ พฺรูหิ

อาจิกฺข ชาตึ วิทิโต ยถาสิ ฯ

ในเวลาที่เราบริโภคอาหารในวันที่ ๗ ภักษาหารเป็นอันมากเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในวันนี้ นานนักหนอ ท่านเป็นใคร มาจากไหน ขอเชิญท่านบอกขอท่านจงบอกถึงชาติตระกูลตามที่รู้กันเถิด?

ปญฺจาลราชา มิควํ ปวิฏฺโฐ

ชยทฺทิโส นาม ยทิ สุโต เต

จรามิ กจฺฉานิ วนานิ จาหํ

ปสทํ อิมํ ขาท มมชฺช มุญฺจ ฯ

เราเป็นพระเจ้าปัญจาลราช มีนามว่าชัยทิศ ถ้าท่านได้ยินชื่อก็คงรู้จักเราออกมาล่าเนื้อ เที่ยวมาตามข้างภูเขา และป่า ท่านจงกินเนื้อกวางนี้เถิด ขอจงปล่อยเราเสียในวันนี้เถิด.

เสเนว ตฺวํ ปณสิ สยฺหมาโน ๑

มเมส ภกฺโข ปสโท ยํ วเทสิ

ตํ ขาทิยาน ปสทํ ชิฆญฺญํ

ขาทิสฺสํ ปจฺฉา น วิลาปกาโล ฯ

พระองค์ เอาของของข้าพระองค์เองมาแลกเปลี่ยน กวางที่พระองค์ตรัสถึงนั้นเป็นอาหารของข้าพระองค์ ข้าพระองค์กินพระองค์แล้ว อยากจะกินเนื้อกวาง ก็จักกินได้ในภายหลัง เวลานี้ ไม่ใช่เวลาขอร้อง.

น จตฺถิ โมกฺโข มม นิกฺกเยน ๒

คนฺตฺวาน ปจฺจาคมนาย ปเญฺห

ตํ สงฺครํ พฺราหฺมณสปฺปทาย

สจฺจานุรกฺขี ปุนราวชิสฺสํ ฯ

๑ สี. ม. สสฺสมาโน ฯ ๒ สี. วิกฺกเยน ฯ

ถ้าความพ้นของเราย่อมไม่มีด้วยการแลกเปลี่ยน ขอให้เราได้กลับไปยังพระนครเสียก่อน เราผลัดไว้แก่พราหมณ์ว่า จะให้ทรัพย์ เราจักรักษาคำสัตย์กลับมาหาท่านอีก.

กึ กมฺมชาตํ อนุตปฺปเต ตํ

ปตฺตํ สมีปํ มรณสฺส ราช

อาจิกฺข เม ตํ อปิ สกฺกุเณมุ

อนุชายิตุํ อาคมนาย ปเญฺห ฯ

ดูกรพระราชา พระองค์ใกล้จะถึงสวรรคตอยู่แล้ว ยังทรงเดือดร้อนถึงกรรมอะไรอยู่ ขอจงตรัสบอกกรรมนั้นแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์อาจจะอนุญาตให้เสด็จกลับไปก่อนได้?

กตา มยา พฺราหฺมณสฺส ธนาสา

ตํ สงฺครํ ปฏิโมกฺกํ น มุตฺตํ

ตํ สงฺครํ พฺราหฺมณสปฺปทาย

สจฺจานุรกฺขี ปุนราวชิสฺสํ ฯ

ความหวังในทรัพย์ เราได้ทำไว้แก่พราหมณ์ ความผัดเพี้ยนเป็นข้อผูกมัดตัว ยังพ้นไปไม่ได้ เพราะเราผัดไว้ว่า จะให้ทรัพย์แก่พราหมณ์ เราจักรักษาคำสัตย์กลับมาหาท่านอีก.

ยา เต กตา พฺราหฺมณสฺส ธนาสา

ตํ สงฺครํ ปฏิโมกฺกํ น มุตฺตํ

ตํ สงฺครํ พฺราหฺมณสปฺปทาย

สจฺจานุรกฺขี ปุนราวชสฺสุ ฯ

ความหวังในทรัพย์ พระองค์ได้ทำไว้แก่พราหมณ์ ความผัดเพี้ยนเป็นข้อผูกมัดตัว ยังพ้นไปไม่ได้ เพราะได้ผัดเพี้ยนไว้แก่พราหมณ์ว่า จะพระราชทานทรัพย์ พระองค์จงรักษาคำสัตย์ไว้เสด็จกลับมาอีกเถิด.

มุตฺโต จ โส โปริสาทสฺส หตฺถา

คนฺตฺวา สกํ มนฺทิรํ กามกามี

ตํ สงฺครํ พฺราหฺมณสปฺปทาย

อามนฺตยี ปุตฺตมลีนสตฺตุํ ๑ ฯ

อชฺเชว รชฺชํ อภิเสจยสฺสุ ๒

ธมฺมญฺจ รฏฺเฐสุ ชเนสุ ๓ จาปิ

อธมฺมกาโร จ เต มาหุ รฏฺเฐ

คจฺฉามหํ โปริสาทสฺส ญนฺเต ๑ ฯ

๑ ม. -สตตํ ฯ ๒ ม. อภิสิญฺจยสฺสุ ฯ ๓ ม. ธมฺมํ จร เสสุ ปเรสุ - ฯ

ก็พระเจ้าชัยทิศนั้น หลุดพ้นจากเงื้อมมือของโปริสาท แล้วรีบเสด็จกลับไปยังพระราชมณเฑียรของพระองค์ เพราะได้ทรงผัดเพี้ยนไว้แก่พราหมณ์ว่า จะพระราชทานทรัพย์ ได้รับสั่งให้หาพระราชโอรสพระนามว่าอลีนสัตตุ ตรัสว่า เจ้าจงอภิเษกปกครองรัฐสีมา ในวันนี้ จงประพฤติธรรมในรัฐสีมา และในประชาชนทั้งหลาย บุคคลไม่ประพฤติธรรม อย่าได้มีในแว่นแคว้นของเจ้า เราจะไปในสำนักโปริสาท.

กึ กมฺม กุพฺพํ ตว เทว ปาเท ๒

นาราธยึ ตํ ตทิจฺฉามิ โสตุํ

ยมชฺช รชฺชมฺหิ อุทสฺสเย ตุวํ

รชฺชํปิ นิจฺเฉยฺย ๓ ตยา วินาหํ ฯ

ขอเดชะ ข้าพระองค์ได้ทำความไม่พอพระทัยอะไรในใต้ฝ่าพระบาทข้าพระองค์ปรารถนาจะได้สดับความที่พระองค์จะให้ขึ้นครองราชสมบัติในวันนี้ ข้าพระองค์ไม่ปรารถนาแม้ราชสมบัติเว้นจากใต้ฝ่าพระบาทเลย.

น กมฺมุนา วา วจสา จ ๔ ตาต

อปราธิโตหํ ตุวิยํ สรามิ

สทฺธิญฺจ ๕ กตฺวา ปุริสาทเกน

สจฺจานุรกฺขี ปุนหํ คมิสฺสํ ฯ

ลูกรัก พ่อไม่ได้นึกถึงความผิดทางกายกรรม และวจีกรรมของเธอเลยแต่พ่อได้ทำความตกลงไว้กับโปริสาท พ่อรักษาคำสัตย์ จึงต้องกลับไปอีก.

อหํ คมิสฺสามิ อิเธว โหหิ

นตฺถิ ตโต ชีวโต วิปฺปโมกฺโข

สเจ ตุวํ คจฺฉสิเยว ราช

อหํปิ คจฺฉามิ อุโภ น โหม ฯ

ข้าพระบาทจักไปแทนเอง ขอใต้ฝ่าพระบาท จงประทับอยู่ ณ ที่นี้ การที่จะรอดชีวิตหลุดพ้นจากสำนักนายโปริสาทนั้นไม่มีเลย ข้าแต่พระราชบิดาถ้าใต้ฝ่าพระบาทจะเสด็จไปจริงๆ แม้ข้าพระบาทก็จะตามเสด็จไปด้วยเราทั้งสองจะไม่ยอมอยู่.

อทฺธา หิ ตาต สตาเนส ธมฺโม

มรณา จ เม ทุกฺขตรํ ตทสฺส

กมฺมาสปาโท ตํ ยทา ปจิตฺวา

ปสยฺห ขาเท ภิทารุกฺขมูเล ฯ

ลูกรัก นั่นเป็นธรรมของสัตบุรุษโดยแท้จริง แต่เมื่อไร นายโปริสาทข่มขี่ทำลายเผาเธอกินเสียที่โคนไม้ นั่นเป็นความด่างพร้อยของพ่อ ข้อนี้แหละ เป็นทุกข์ยิ่งกว่าความตายของพ่อเสียอีก.

ปาเณน เต ปาณมหํ นิมิสฺสํ

มา ตฺวํ อคา โปริสาทสฺส ญนฺเต ๖

เอตญฺจ เต ปาณมหํ นิมิสฺสํ

ตสฺมา มตํ ชีวิตสฺส วณฺเณมิ ๑ ฯ

๑-๖ ม. ญตฺเต ฯ ๒ ม. ปาว ฯ ๓ ม. นิจฺเฉยฺยํ ฯ ๔ ม. ว ฯ ๕ ม. สนฺธิญฺจ ฯ

ข้าพระบาท ขอเอาชีวิตของข้าพระบาทแลกพระชนมชีพของใต้ฝ่าพระบาทไว้ ใต้ฝ่าพระบาทอย่าเสด็จไปในสำนักของโปริสาทเลย ข้าพระบาทจะขอเอาชีวิต ของข้า พระบาท แลกพระชนมชีพ ใต้ฝ่า พระบาทนี้ แหละไว้เพราะฉะนั้น ข้าพระบาทขอยอมตายแทนใต้ฝ่าพระบาท พระเจ้าข้า.

ตโต หเว ธีติมา ราชปุตฺโต

วนฺทิตฺวา มาตุญฺจ ปิตุญฺจ ๒ ปาเท ฯ

ทุกฺขินิสฺส มาตา นิปตี ๓ ปฐพฺยา

ปิตสฺส ปคฺคยฺห ภุชานิ กนฺทติ ฯ

ลำดับนั้นแล พระราชโอรสผู้ทรงพระปรีชา ถวายบังคมพระยุคลบาทพระชนกชนนี พระชนนีทรงเสียพระทัยล้มลง ณ พื้นปฐมพี พระชนกทรงยกพระพาหาทั้ง ๒ คร่ำครวญอยู่.

ตํ คจฺฉนฺตํ ตาว ปิตา วิทิตฺวา

ปรมฺมุโข วนฺทติ ปญฺชลีโก

โสโม จ ราชา วรุโณ จ ราชา

ปชาปตี จนฺทิมา สูริโย จ

เอเตหิ คุตฺโต ปุริสาทกมฺหา

อนุญฺญาโต โสตฺถิ ปจฺเจหิ ตาต ฯ

พระชนกทรงทราบว่า พระโอรสเสด็จล่วงหน้าไปก่อนแล้ว ทรงประคองอัญชลีกราบไหว้เทวดาทั้งหลายทรงอ้อนวอนว่า ขอโสมราชา วรุณราชาพระปชาบดี พระจันทร์ และพระอาทิตย์ช่วยคุ้มครองเจ้า ขอให้เจ้าได้รับอนุญาตจากสำนักของนายโปริสาทกลับมาโดยสวัสดีเถิด ลูกรัก.

ยํ ทณฺฑกิรญฺโญ คตสฺส ๔ มาตา

รามสฺสกาสิ โสตฺถานํ สุคุตฺตา

ตนฺเต อหํ โสตฺถานํ กโรมิ

เอเตน สจฺเจน สรนฺตุ เทวา

อนุญฺญาโต โสตฺถิ ปจฺเจหิ ปุตฺต ฯ

มารดาของบุรุษชื่อว่ารามะ ผู้ไปสู่นครของพระเจ้าทัณฑกิราชได้คุ้มครองทำความสวัสดีแก่บุรุษผู้เป็นบุตรอย่างใด แม่ขอทำความสวัสดีอย่างนั้นแก่เจ้าด้วยคำสัตย์นี้ ขอทวยเทพจงช่วยคุ้มครอง ขอให้เจ้าได้รับอนุญาตกลับมาโดยสวัสดีเถิด ลูกเอ๋ย.

อาวี รโหวาปิ มโนปโทสํ

นาหํ สเร ชาตุมลีนสตฺเต

เอเตน สจฺเจน สรนฺตุ เทวา

อนุญฺญาโต โสตฺถิ ปจฺเจหิ ภาตา ๑ ฯ

๑ สี. วเรมิ ฯ ๒ สี. ยุ. วนฺทิตฺถ มาตุจฺจ ปิตุจฺจ ฯ ม. - มาตุ จ ปิตุ จ ฯ

๓ ม. นิปตา ฯ ๔ ยุ. - ทณฺฑการญฺญคตสฺส ฯ

ข้าพเจ้าระลึกไม่ได้เลยว่า เคยคิดร้ายในที่แจ้ง หรือในที่ลับในพระเชฏฐาอลีนสัตตุ ด้วยคำสัตย์นี้ ขอทวยเทพจงช่วยคุ้มครอง ขอให้พระเชฏฐาได้รับอนุญาตกลับมาโดยสวัสดีเถิด.

ยสฺมา จ เม อนธิมโนสิ สามิ

น จาปิ เม มนสา อปฺปิโยสิ

เอเตน สจฺเจน สรนฺตุ เทวา

อนุญฺญาโต โสตฺถิ ปจฺเจหิ สามิ ฯ

ข้าแต่พระสวามี พระองค์ไม่เคยประพฤตินอกใจหม่อมฉันเลย ฉะนั้นจึงเป็นที่รักของหม่อมฉันด้วยใจจริง ด้วยคำสัตย์นี้ ขอทวยเทพจงช่วยคุ้มครอง ขอให้พระองค์ได้รับอนุญาตกลับมาโดยสวัสดีเถิด.

พฺรหา อุชู จารุมุโข กุโตสิ

น มํ ปชานาสิ วเน วสนฺตํ

ลุทฺทํ มํ ญตฺวา ปุริสาทโกติ

โก โสตฺถิมาชานมิธาวเชยฺย ฯ

ท่านผู้มีร่างกายอันสูงใหญ่ มีหน้าอันงดงามมาจากที่ไหน ท่านไม่รู้จักเราผู้ดุร้าย ซึ่งอยู่ในป่านี้มีนามว่าโปริสาทดอกหรือ ใครที่ไม่รู้จักความสวัสดีของตนดอก จึงได้มา ณ ที่นี้?

ชานามิ ลุทฺท ปุริสาทโก ตฺวํ

น ตํ น ชานามิ วเน วสนฺตํ

อหญฺจ ปุตฺโตสฺมิ ชยทฺทิสสฺส

มมชฺช ขาท ปิตุโน ปโมกฺขา ฯ

ดูกรท่านพราน เรารู้ว่าท่านเป็นผู้กินเนื้อมนุษย์เป็นอาหาร แต่ไม่รู้ว่าท่านอยู่ในป่านี้ เราเป็นโอรสของพระเจ้าชัยทิศ วันนี้ ท่านจงกินเราแทนเพื่อปลดเปลื้องพระชนกให้พ้นไป.

ชานามิ ปุตฺโตสิ ๒ ชยทฺทิสสฺส

ตถาหิ โว มุขวณฺโณ อุภินฺนํ

สุทุกฺกรญฺเจว ๓ กตํ ตเวทํ

โย มตฺตุมิจฺเฉ ปิตุโน ปโมกฺขา ฯ

เรารู้ว่าท่านเป็นโอรสของพระเจ้าชัยทิศ พระพักตร์และผิวพรรณของท่านทั้ง ๒ คล้ายๆ กัน กรรมที่ท่านผู้ยอมตายแทนเพื่อปลดเปลื้องพระชนกให้พ้นไปทำแล้วนี้ เป็นของทำได้ยากยิ่งนัก.

น ทุกฺกรํ กิญฺจิมเหตฺถ มญฺเญ

โย มตฺตุมิจฺเฉ ปิตุโน ปโมกฺขา

มาตู จ เหตู ปรโลกคมฺยา ๔

สุเขน สคฺเคน จ สมฺปยุตฺโต ฯ

๑ ม. ภาติก ฯ ๒ ม. ปุตฺโตติ ฯ ๓ ม. สุทุกฺกรญฺเญว ฯ ๔ ม. มาตุ จ

เหตุ ปรโลกคนฺตฺวา ฯ

กรรมที่บุคคลยอมตายแทน เพื่อปลดเปลื้องบิดา หรือเพราะเหตุแห่งมารดาในโลกนี้ เป็นเหตุให้ไปสู่ปรโลก ทั้งจะเพรียบพร้อมด้วยความสุขและอารมณ์อันงามเลิศ เราไม่เห็นว่าจะทำได้ยากสักน้อยเลย.

อหญฺจ โข อตฺตโน ปาปกฺริยํ

อาวี รโห วาปิ สเร น ชาตุ

สงฺขาตชาตีมรโณหมสฺมิ

ยเถว เม อิธ ตถา ปรตฺถ ฯ

ขาทชฺช มํทานิ มหานุภาว

กรสฺสุ กิจฺจานิ อิมํ สรีรํ

รุกฺขสฺส วา เต ปปตามิ อคฺคา

ฉาทมาโน ๑ มยฺหํ ตวมเทสิ มํสํ ฯ

เราระลึกไม่ได้เลยว่า เราจะกระทำความชั่วเพื่อตนเองทั้งในที่แจ้ง และที่ลับ เพราะว่า เราเป็นผู้มีชาติและมรณะอันกำหนดไว้แล้วว่า ในโลกนี้ของเรา ฉันใด ในปรโลก ก็ฉันนั้น. ดูกรท่านผู้มีอานุภาพมาก เชิญท่านกินเนื้อเรา ในวันนี้ เสียบัดนี้เถิด เชิญท่านทำกิจเถิด สรีระนี้เราสละแล้วเราจะทำเป็นพลัดตกมาจากยอดไม้ ท่านชอบใจเนื้อส่วนใดๆ ก็เชิญท่านกินเนื้อส่วนนั้นๆ ของเราเถิด.

อิทญฺจ เต รุจฺจติ ราชปุตฺต

จเชสิ ๒ ปาณํ ปิตุ ปโมกฺขา

ตสฺมาติห ๓ ตฺวํ ตรมานรูโป

สมฺภญฺช กฏฺฐานิ ชเลหิ อคฺคึ ฯ

ดูกรพระราชโอรส เรื่องนี้ท่านเต็มใจจริง ท่านจึงสละชีวิตเพื่อปลดเปลื้องพระชนกได้ เพราะเหตุนั้นแหละ ท่านจงรีบไปหักไม้มาก่อไฟเถิด.

ตโต หเว ธีติมา ราชปุตฺโต

ทารุํ สมาหตฺว มหนฺตมคฺคึ

สนฺทีปยิตฺวา ปฏิเวทยิตฺถ

อาทีปิโตทานิ มหายมคฺคิ ฯ

ลำดับนั้น พระราชโอรสผู้มีปัญญา ได้นำเอาฟืนมาก่อไฟกองใหญ่ขึ้นแล้ว แจ้งให้ยักษ์ทราบว่า บัดนี้ ได้ก่อไปเสร็จแล้ว.

ขาทชฺช มํทานิ ปสยฺหการี

กึ มํ มุหุํ เปกฺขสิ หฏฺฐโลโม

ตถา ตถา ตุยฺหมหํ กโรมิ

ยถา ยถา มํ ฉาทมาโน ๑ อเทสิ ฯ

๑ ม. ฉาทยมาโน ฯ ๒ สี. ยุ. จชาสิ ฯ ๓ ม. ตสฺมา หิ โส ฯ

เมื่อกี้นี้ ท่านทำการขู่เข็ญว่า จะกินเราในวันนี้ ทำไมหวาดเกรงเรามองดูอยู่บ่อยๆ เราได้ทำตามคำของท่านเสร็จแล้ว เมื่อพอใจจะกินก็เชิญกินเสียซิท่าน.

โก ตาทิสํ อาหรติ ขาทิตาเย

ธมฺเม ฐิตํ สจฺจวาทึ วทญฺญญ

มุทฺธาปิ ตสฺส วิผเลยฺย สตฺตธา

โย ตาทิสํ สจฺจวาทึ อเทยฺย ฯ

ผู้ที่ตั้งอยู่ในธรรม มีวาจาสัตย์ รู้ความประสงค์ของผู้ขอเช่นท่าน ใครจะนำมากินเป็นภักษาหารได้ ผู้ใดกินผู้มีวาจาสัตย์เช่นท่าน ศีรษะของผู้นั้นก็จะพึงแตกออก ๗ เสี่ยง.

อิทํ หิ โส พฺราหฺมณํ มญฺญมาโน

สโส อวาเสสิ สเก สรีเร

เตเนว โส จนฺทิมา เทวปุตฺโต

สสฏฺฐโก ๒ กามทุหชฺช ยกฺข ฯ

ดูกรยักษ์ สสบัณฑิตสำคัญท้าวสักกะนี้ว่า เป็นพราหมณ์ จึงยอมให้พักอยู่เพื่อจะให้สรีระของตน ด้วยเหตุนั้นแล จันทิมเทพบุตร จึงมีภาพกระต่ายปรากฏสมประสงค์ของโลกอยู่ทุกวันนี้.

จนฺโท ยถา ราหุมุขา ปมุตฺโต

วิโรจเต ปณฺณรเสว ภาณุมา ๓

เอวํ ตุวํ โปริสาทา ปมุตฺโต

วิโรจ กปิลฺเล ๔ มหานุภาว

อาโมทยํ ปิตรํ มาตรญฺจ

สพฺโพ จ เต นนฺทตุ ญาติปกฺโข ฯ

พระจันทร์ พระอาทิตย์ พ้นแล้วจากปากแห่งราหู ย่อมไพโรจน์ในวันเพ็ญ ฉันใด ดูกรท่านผู้มีอานุภาพมาก ท่านก็ฉันนั้น หลุดพ้นไปจากเราผู้กินเนื้อมนุษย์เป็นอาหารแล้ว ยังพระชนกชนนีให้ปลื้มพระทัยจงรุ่งโรจน์ในกบิลรัฐ อนึ่ง พระประยูรญาติของท่านจงยินดีกันทั่วหน้า.

ตโต หเว ธีติมา ราชปุตฺโต

กตญฺชลี ปคฺคยฺห ๕ โปริสาทํ

อนุญฺญาโต โสตฺถิ สุขี อโรโค

ปจฺจาคมา กปิลฺลมลีนสตฺโต ฯ

๑ ม. ฉาทยมาโน ฯ ๒ สี. สตตฺถุโต ฯ ปสตฺถุโตติปิ ฯ ม. สสตฺถุโต ฯ

๓ สี. ยุ. ภานุมา ฯ ๔ ม. กปิเล ฯ สี. ยุ. กมฺปิลฺล ฯ ๕ ม. ปริยาย ฯ

ลำดับนั้นแล พระราชโอรสอลีนสัตตุผู้มีพระปัญญา ทรงประคองอัญชลีไหว้ยักษ์โปริสาท ได้รับอนุญาตแล้ว มีความสุขสวัสดี หาโรคมิได้เสด็จกลับมายังกบิลรัฐ.

ตํ เนคมา ชานปทา จ สพฺเพ

หตฺถาโรหา รถิกา ปตฺติกา จ

นมสฺสมานา ปญฺชลิกา อุปาคมม

นมตฺถุ เต ทุกฺกรการโกสีติ ฯ

ชยทฺทิสชาตกํ ตติยํ ฯ

ชาวนิคมชนบทถ้วนหน้า ทั้งพลช้าง พลรถ และพลเดินเท้าต่างพากันมาถวายบังคมพระราชโอรสนั้น พร้อมกันกราบทูลขึ้นว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายขอถวายบังคมพระองค์ พระองค์ทรงทำกิจซึ่งยากที่ทรงทำได้.

จบ ชัยทิศชาดกที่ ๓.