อิทธิบาท ๔ [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร] [เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร] เล่ม ๓๕

๙. อิทธิปาทวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๕๐๕} [๔๓๑] อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

๒. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร

๓. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร

๔. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร

๑. ฉันทิทธิบาท

เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

{๕๐๖} [๔๓๒] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร

ถ้าภิกษุทำฉันทะให้เป็นอธิบดีแล้วจึงได้สมาธิ ได้เอกัคคตาแห่งจิตสมาธินี้เรียกว่าฉันทสมาธิ

ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วสภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร

ฉันทสมาธิและปธานสังขารดังกล่าวมานี้ ประมวลย่อ ๒ อย่างนั้นเข้าเป็นอันเดียวกัน ย่อมถึงการนับว่าฉันทสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้

{๕๐๗} [๔๓๓] ในคำเหล่านั้น ฉันทะ เป็นไฉน

ความพอใจ การทำความพอใจ ความใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะ

สมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่าสมาธิ

ปธานสังขาร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ความขะมักเขม้น ความบากบั่น ความตั้งหน้า ความพยายาม ความอุตสาหะ ความทนทาน ความเข้มแข็ง ความหมั่น ความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคับประคองธุระไว้ด้วยดี วิริยินทรีย์คือวิริยะ วิริยพละ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าปธานสังขารภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบด้วยฉันทะ สมาธิและปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้

{๕๐๘} [๔๓๔] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้น

คำว่า อิทธิบาท ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น

คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท

๒. วิริยิทธิบาท

เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร

{๕๐๙} [๔๓๕] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร

ถ้าภิกษุทำความเพียรให้เป็นอธิบดีแล้วจึงได้สมาธิ ได้เอกัคคตาแห่งจิต สมาธินี้เรียกว่าวิริยสมาธิ

ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซี่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วสภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร

วิริยสมาธิและปธานสังขารดังกล่าวมานี้ ประมวลย่อ ๒ อย่างนั้นเข้าเป็นอันเดียวกัน ย่อมถึงการนับว่าวิริยสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้

{๕๑๐} [๔๓๖] ในคำเหล่านั้น วิริยะ เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าวิริยะ

สมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่าสมาธิปธานสังขาร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าปธานสังขาร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยวิริยะ สมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้{๕๑๑} [๔๓๗] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้นคำว่า อิทธิบาท ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น

คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท

๓. จิตติทธิบาท

เจริญอิทธบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร

{๕๑๒} [๔๓๘] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร

ถ้าภิกษุทำจิตให้เป็นอธิบดีแล้วจึงได้สมาธิ ได้เอกัคคตาแห่งจิต สมาธินี้เรียกว่าจิตตสมาธิ

ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามชึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซี่งเกิดขึ้นแล้ว

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วสภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร

จิตตสมาธิและปธานสังขารดังกล่าวมานี้ ประมวลย่อ ๒ อย่างนั้นเข้าเป็นอันเดียวกัน ย่อมถึงการนับว่าจิตตสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้

{๕๑๓} [๔๓๙] ในคำเหล่านั้น จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

สมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่าสมาธิ

ปธานสังขาร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าปธานสังขาร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยจิตตะ สมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้{๕๑๔} [๔๔๐] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้น

คำว่า อิทธิบาท ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น

คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท

๔. วีมังสิทธิบาท

เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร

{๕๑๕} [๔๔๑] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร

ถ้าภิกษุทำปัญญาให้เป็นอธิบดีแล้วจึงได้สมาธิ ได้เอกัคคตาแห่งจิต สมาธินี้เรียกว่าวีมังสาสมาธิ

ภิกษุนั้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้วทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วสภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร

วีมังสาสมาธิและปธานสังขารดังกล่าวมานี้ ประมวลย่อ ๒ อย่างนั้นเข้าเป็นอันเดียวกัน ย่อมถึงการนับว่าวีมังสาสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้{๕๑๖} [๔๔๒] ในคำเหล่านั้น วีมังสา เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฎฐิ นี้เรียกว่าวีมังสา

สมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่าสมาธิ

ปธานสังขาร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าปธานสังขาร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยวีมังสาสมาธิ และปธานสังขารนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขารด้วยประการฉะนี้{๕๑๗} [๔๔๓] คำว่า อิทธิ หมายถึงความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี การสำเร็จ การสำเร็จด้วยดี ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี ความถูกต้อง ความทำให้แจ้ง ความเข้าถึงซึ่งธรรมเหล่านั้นคำว่า อิทธิบาท ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ของบุคคลผู้บรรลุธรรมเช่นนั้น

คำว่า เจริญอิทธิบาท คือ ย่อมเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเจริญอิทธิบาท

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๕๑๘} [๔๔๔] อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

๒. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร

๓. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร

๔. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวีมังสาสมาธิปธานสังขาร

๑. ฉันทิทธิบาท

เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

{๕๑๙} [๔๔๕] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไรภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้นย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร{๕๒๐} [๔๔๖] ในคำเหล่านั้น ฉันทะ เป็นไฉน

ความพอใจ การทำความพอใจ ความใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะสมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ... สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสมาธิปธานสังขาร เป็นไฉน