ปัญหาปุจฉกะ เล่ม ๓๕

{๔๙๙} [๔๒๔] ในคำว่า ประคับประคองจิตไว้ นั้น จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

ภิกษุประคับประคองไว้ ประคับประคองไว้ด้วยดี อุปถัมภ์ คํ้าชูซึ่งจิตนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประคับประคองจิตไว้

{๕๐๐} [๔๒๕] ในคำว่า เริ่มตั้งความเพียร นั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน{๕๐๑} [๔๒๖] ในคำเหล่านั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ ในสมัยใด การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าสัมมัปปธาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๕๐๒} [๔๒๗] สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

๒. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

๓. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

๔. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๔๒๘] บรรดาสัมมัปปธาน ๔ สัมมัปปธานไหนเป็นกุศล สัมมัปปธานไหนเป็นอกุศล สัมมัปปธานไหนเป็นอัพยากฤต ... สัมมัปปธานไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ สัมมัปปธานไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๕๐๓} [๔๒๙] สัมมัปปธาน ๔ เป็นกุศลอย่างเดียว

สัมมัปปธาน ๔ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี

สัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุให้เกิดวิบาก

สัมมัปปธาน ๔ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานสัมมัปปธาน ๔ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส

สัมมัปปธาน ๔ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มีสัมมัปปธาน ๔ สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีสัมมัปปธาน ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณสัมมัปปธาน ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณสัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน

สัมมัปปธาน ๔ เป็นของเสกขบุคคล

สัมมัปปธาน ๔ เป็นอัปปมาณะ

สัมมัปปธาน ๔ มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ

สัมมัปปธาน ๔ เป็นธรรมอย่างประณีต

สัมมัปปธาน ๔ มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอน

สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีมรรคเป็นอารมณ์

สัมมัปปธาน ๔ มีมรรคเป็นเหตุ

สัมมัปปธาน ๔ ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นอธิบดีก็มีสัมมัปปธาน ๔ ที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี แต่กล่าวไม่ได้ว่าจักเกิดขึ้นสัมมัปปธาน ๔ ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคต หรือมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน

สัมมัปปธาน ๔ ที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

สัมมัปปธาน ๔ มีอารมณ์เป็นภายนอกตน

สัมมัปปธาน ๔ เป็นธรรมเห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

๒. ทุกมาติกาวิสัชนา

๑. เหตุโคจฉกวิสัชนา

{๕๐๔} [๔๓๐] สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นเหตุ มีเหตุ สัมปยุตด้วยเหตุ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและมีเหตุ หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุสัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ

๒. จูฬันตรทุกวิสัชนา

สัมมัปปธาน ๔ เป็นธรรมมีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นธรรมเห็นไม่ได้ เป็นธรรมกระทบไม่ได้ เป็นอรูปธรรม เป็นโลกุตตระสัมมัปปธาน ๔ จิตบางดวงรู้ได้ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

๓. อาสวโคจฉกวิสัชนา

สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ วิปปยุตจากอาสวะ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ

สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะสัมมัปปธาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ

๔-๑๐. สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา

สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นสังโยชน์ ... ไม่เป็นคันถะ .. ไม่เป็นโอฆะ ... ไม่เป็นโยคะ ... ไม่เป็นนิวรณ์ ... ไม่เป็นปรามาส ...

สัมมัปปธาน ๔ เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ ไม่เป็นจิต แต่เป็นเจตสิก

สัมมัปปธาน ๔ สัมปยุตด้วยจิต เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดพร้อมกับจิต เกิดคล้อยตามจิตสัมมัปปธาน ๔ เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

สัมมัปปธาน ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

สัมมัปปธาน ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดคล้อยตามจิต

สัมมัปปธาน ๔ เป็นธรรมภายนอกตน ไม่เป็นอุปาทายรูป อันกรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครอง

๑๑-๑๓. อุปาทานโคจฉกาทิวิสัชนา

สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอุปาทาน ... ไม่เป็นกิเลส ...

สัมมัปปธาน ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

สัมมัปปธาน ๔ ที่มีวิตกก็มี ที่ไม่มีวิตกก็มี ที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี

สัมมัปปธาน ๔ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มี

สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีสัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นกามาวจร ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์สัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์

สัมมัปปธาน ๔ ให้ผลแน่นอน

สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

สัมมัปปธาน ๔ ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฉะนี้แล

จบ ปัญหาปุจฉกะ

จบ สัมมัปปธานวิภังค์ บริบูรณ์

๙. อิทธิปาทวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๕๐๕} [๔๓๑] อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

๒. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร

๓. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร

๔. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร

๑. ฉันทิทธิบาท

เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร

{๕๐๖} [๔๓๒] ภิกษุเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร เป็นอย่างไร