อภิธรรมภาชนีย์ เล่ม ๓๕

จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

จิตนี้ประกอบ เกิดพร้อม เจือกับสัมปยุตด้วยอุเบกขานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าด้วยจิตประกอบด้วยอุเบกขา[๖๘๐] คำว่า อันไพบูลย์ มีอธิบายว่า จิตใดไพบูลย์ จิตนั้นเป็นมหัคคตะ (กว้างขวาง) จิตใดเป็นมหัคคตะ จิตนั้นไม่มีประมาณ จิตใดไม่มีประมาณ จิตนั้นไม่มีเวร จิตใดไม่มีเวร จิตนั้นไม่มีความเบียดเบียน[๖๘๑] คำว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป

[๖๘๒] คำว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ... พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าอยู่

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๗๕๐} [๖๘๓] อัปปมัญญา ๔ คือ

๑. เมตตา ๒. กรุณา

๓. มุทิตา ๔. อุเบกขา

๑. เมตตา

กุศลฌานจตุกกนัย

{๗๕๑} [๖๘๔] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น เมตตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยา

ที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๑)

เมตตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๒)เมตตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๓)

กุศลฌานปัญจกนัย

[๖๘๕] ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๑-๔)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมแล้ว บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยเมตตา ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก อยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๒-๕)

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๓-๖)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยเมตตาอยู่ในสมัยใด ความรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ภาวะที่รักใคร่ เมตตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าเมตตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยเมตตา (๔-๗)

๒. กรุณา

กุศลฌานจตุกกนัย

{๗๕๒} [๖๘๖] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น กรุณา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา (๑)กรุณา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา (๒)กรุณา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ

กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา (๓)

กุศลฌานปัญจกนัย

[๖๘๗] ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา (๑-๔)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ บรรลุทุติยฌาน ที่สหรคตด้วยกรุณา ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก อยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา

(๒-๕)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา (๓-๖)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยกรุณาอยู่ในสมัยใด ความรู้สึกเห็นใจ กิริยาที่รู้สึกเห็นใจ ภาวะที่รู้สึกเห็นใจ กรุณาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ากรุณา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยกรุณา (๔-๗)

๓. มุทิตา

กุศลฌานจตุกกนัย

{๗๕๓} [๖๘๘] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น มุทิตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๑)มุทิตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๒)มุทิตา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๓)

กุศลฌานปัญจกนัย

[๖๘๙] ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๑-๔)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมแล้ว บรรลุทุติยฌานที่สหรคตด้วยมุทิตา ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวก อยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี

กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๒-๕)

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะวิตกวิจารสงบไป ... บรรลุตติยฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๓-๖)ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ เพราะปีติสิ้นไป ... บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยมุทิตาอยู่ในสมัยใด ความพลอยยินดี กิริยาที่พลอยยินดี ภาวะที่พลอยยินดี มุทิตาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่ามุทิตา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยมุทิตา (๔-๗)

๔. อุเบกขา

กุศลฌาน

{๗๕๔} [๖๙๐] ในอัปปมัญญา ๔ นั้น อุเบกขา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญมรรคปฏิปทาเพื่อเข้าถึงรูปภพ บรรลุจตุตถฌานที่สหรคตด้วยอุเบกขา ... เพราะละสุข(ละทุกข์)ได้ ... อยู่ในสมัยใด การวางเฉย กิริยาที่วางเฉย ความวางเฉย อุเปกขาเจโตวิมุตติ ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าอุเบกขา สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยอุเบกขา

๕. อัปปมัญญาวิปากฌาน

{๗๕๕} [๖๙๑] อัปปมัญญา ๔ คือ

๑. เมตตา ๒. กรุณา

๓. มุทิตา ๔. อุเ