สัมมัปปธาน [เพียรป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นมิให้เกิดขึ้น] [เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว] [เพียรสร้างกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น] [เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วไม่ให้เสื่อม] เล่ม ๓๕

๘. สัมมัปปธานวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๔๖๕} [๓๙๐] สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

๒. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

๓. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

๔. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

เพียรระวังอกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

{๔๖๖} [๓๙๑] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไร

ในคำเหล่านั้น อกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิด เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยูในจิตตุปบาทเดียวกันกับโลภะ โทสะ โมหะนั้น เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยโลภะ โทสะ โมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีโลภะ โทสะ โมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่า อกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น ด้วยประการฉะนี้{๔๖๗} [๓๙๒] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด นั้น ฉันทะ เป็นไฉน

ความพอใจ การทำความพอใจ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะทำความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะ

ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดยิ่ง ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าทำฉันทะให้เกิด

{๔๖๘} [๓๙๓] ในคำว่า พยายาม นั้น ความพยายาม เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความพยายาม

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าพยายาม{๔๖๙} [๓๙๔] ในคำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าปรารภความเพียร

{๔๗๐} [๓๙๕] ในคำว่า ประคับประคองจิตไว้ นั้น จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

ภิกษุประคับประคองไว้ ประคับประคองไว้ด้วยดี อุปภัมภ์ คํ้าชูซึ่งจิตนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประคับประคองจิตไว้

{๔๗๑} [๓๙๖] ในคำว่า เริ่มตั้งความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเริ่มตั้งความเพียร

เพียรละอกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

{๔๗๒} [๓๙๗] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เป็นอย่างไรในคำเหล่านั้น อกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เป็นไฉน

อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ในจิตตุปบาทเดียวกันกับโลภะ โทสะ โมหะนั้น เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยโลภะ โทสะ โมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีโลภะโทสะโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่าอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซี่งเกิดขึ้นแล้วด้วยประการฉะนี้{๔๗๓} [๓๙๘] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด นั้น ฉันทะ เป็นไฉน

ความพอใจ การทำความพอใจ ความเป็นผู้ใคร่เพื่อจะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่าฉันทะภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดยิ่ง ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าทำฉันทะให้เกิด{๔๗๔} [๓๙๙] ในคำว่า พยายาม นั้น ความพยายาม เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความพยายาม

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าพยายาม{๔๗๕} [๔๐๐] ในคำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซี่งความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าปรารภความเพียร{๔๗๖} [๔๐๑] ในคำว่า ประคับประคองจิตไว้ นั้น จิต เป็นไฉน

จิต มโน มานัส ... มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน นี้เรียกว่าจิต

ภิกษุประคับประคองไว้ ประคับประคองไว้ด้วยดี อุปถัมภ์ คํ้าชูซึ่งจิตนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าประคับประคองจิตไว้

{๔๗๗} [๔๐๒] ในคำว่า เริ่มตั้งความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเริ่มตั้งความเพียร

เพียรสร้างกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

{๔๗๘} [๔๐๓] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไรในคำเหล่านั้น กุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิด เป็นไฉน

กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วย อโลภะ อโทสะ อโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีอโลภะ อโทสะ อโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่ากุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นด้วยประการ ฉะนี้{๔๗๙} [๔๐๔] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด ... พยายาม ... ปรารภความเพียร ... ประคับประคองจิตไว้ ... เริ่มตั้งความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉนการปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเริ่มตั้งความเพียร

เพียรรักษากุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วไม่ ให้เสื่อม

{๔๘๐} [๔๐๕] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เป็นอย่างไรในคำเหล่านั้น กุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เป็นไฉน

กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยอโลภะ อโทสะ อโมหะนั้น กายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีอโลภะ อโทสะ อโมหะนั้นเป็นสมุฏฐาน สภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่ากุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วด้วยประการฉะนี้{๔๘๑} [๔๐๖] คำว่า เพื่อความตั้งมั่น เป็นต้น มีอธิบายว่า ความตั้งมั่นอันใด นั้นคือความไม่เลือนหาย ความไม่เลือนหายอันใด นั้นคือความมียิ่งขึ้น ความมียิ่งขึ้นอันใด นั้นคือความไพบูลย์ ความไพบูลย์อันใด นั้นคือความเจริญ ความเจริญอันใด นั้นคือความบริบูรณ์{๔๘๒} [๔๐๗] ในคำว่า ทำฉันทะให้เกิด ... พยายาม ... ปรารภความเพียร ... ประคับประคองจิตไว้ ... เริ่มตั้งความเพียร นั้น ความเพียร เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... สัมมาวายามะ นี้เรียกว่าความเพียร

ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ... ประกอบแล้วด้วยความเพียรนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่าเริ่มตั้งความเพียร

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

{๔๘๓} [๔๐๘] สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

๒. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

๓. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

๔. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

เพียรระวังอกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

{๔๘๔} [๔๐๙] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไรภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น