ปัญหาปุจฉกะ เล่ม ๓๕

ภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นสุญญตะ อันเป็นวิบาก เพราะโลกุตตรกุศลฌานนั้นแหละที่ได้ทำได้ เจริญไว้แล้ว พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ในสมัยใด สติ ความระลึก ... สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าสติปัฏฐาน สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสติปัฏฐาน

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๔๖๒} [๓๘๖] สติปัฏฐาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๓๘๗] บรรดาสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐานไหนเป็นกุศล สติปัฏฐานไหนเป็นอกุศล สติปัฏฐานไหนเป็นอัพยากฤต ... สติปัฏฐานไหนที่เกิดกับ

กิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ สติปัฏฐานไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๔๖๓} [๓๘๘] สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี ...

สติปัฏฐาน ๔ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มีสติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

สติปัฏฐาน ๔ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานสติปัฏฐาน ๔ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส

สติปัฏฐาน ๔ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มีสติปัฏฐาน ๔ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีสติปัฏฐาน ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พีงประหาณ

สติปัฏฐาน ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณสติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ และจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มีสติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

สติปัฏฐาน ๔ เป็นอัปปมาณะ

สติปัฏฐาน ๔ มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ

สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมอย่างประณีต

สติปัฏฐาน ๔ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

สติปัฏฐาน ๔ ไม่มีมรรคเป็นอารมณ์

สติปัฏฐาน ๔ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มีสติปัฏฐาน ๔ ที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

สติปัฏฐาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคต หรือมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน

สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

สติปัฏฐาน ๔ มีอารมณ์เป็นภายนอกตน

สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมเห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

๒. ทุกมาติกาวิสัชนา

๑. เหตุโคจฉกวิสัชนา

{๔๖๔} [๓๘๙] สติปัฏฐาน ๔ ไม่เป็นเหตุ มีเหตุ สัมปยุตด้วยเหตุ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและมีเหตุ หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุสติปัฏฐาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ สติปัฏฐาน ๔ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ

๒. จูฬันตรทุกวิสัชนา

สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมมีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นธรรมเห็นไม่ได้ เป็นธรรมกระทบไม่ได้ เป็นอรูปธรรม เป็นโลกุตตระสติปัฏฐาน ๔ จิตบางดวงรู้ได้ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

๓. อาสวโคจฉกวิสัชนา

สติปัฏฐาน ๔ ไม่เป็นอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ วิปปยุตจากอาสวะ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะสติปัฏฐาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะสติปัฏฐาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ

๔-๑๐. สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา

สติปัฏฐาน ๔ ไม่เป็นสังโยชน์ ... ไม่เป็นคันถะ .. ไม่เป็นโอฆะ ... ไม่เป็นโยคะ ... ไม่เป็นนิวรณ์ ... ไม่เป็นปรามาส ...

สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ ไม่เป็นจิต แต่เป็นเจตสิก

สติปัฏฐาน ๔ สัมปยุตด้วยจิต เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดพร้อมกับจิต เกิดคล้อยตามจิต

สติปัฏฐาน ๔ เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

สติปัฏฐาน ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

สติปัฏฐาน ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดคล้อยตามจิต

สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมภายนอกตน ไม่เป็นอุปาทายรูป อันกรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครอง

๑๑-๑๓. อุปาทานโคจฉกาทิวิสัชนา

สติปัฏฐาน ๔ ไม่เป็นอุปาทาน ... ไม่เป็นกิเลส

สติปัฏฐาน ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

สติปัฏฐาน ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณสติปัฏฐาน ๔ ที่มีวิตกก็มี ที่ไม่มีวิตกก็มี ที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี

สติปัฏฐาน ๔ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มีสติปัฏฐาน ๔ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีสติปัฏฐาน ๔ ไม่เป็นกามาวจร ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มี ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มีสติปัฏฐาน ๔ ที่ให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

สติปัฏฐาน ๔ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

สติปัฏฐาน ๔ ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฉะนี้แล

จบ ปัญหาปุจฉกะ

จบ สติปัฏฐานวิภังค์ บริบูรณ์

๘. สัมมัปปธานวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๔๖๕} [๓๙๐] สัมมัปปธาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

๒. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

๓. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

๔. ทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

เพียรระวังอกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

{๔๖๖} [๓๙๑] ภิกษุทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไร