ปัญหาปุจฉกะ เล่ม ๓๕

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมาวายามะ

... สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมาสติ

สัมมาสมาธิ เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะ มีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศลภิกษุสงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาเป็นสุญญตะ อันเป็นวิบาก เพราะโลกุตตรกุศลฌานนั้นแหละที่ได้ทำได้เจริญไว้แล้ว อยู่ในสมัยใด ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ความตั้งมั่นอยู่แห่งจิต ความไม่ส่ายไปแห่งจิต ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ส่ายไป ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค ในสมัยนั้น นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ สภาวธรรมที่เหลือเรียกว่าธรรมที่สัมปยุตด้วยสัมมาสมาธิ

จบ อภิธัมมภาชนีย์

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๕๙๔} [๕๐๔] อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ

๑. สัมมาทิฏฐิ ๒. สัมมาสังกัปปะ

๓. สัมมาวาจา ๔. สัมมากัมมันตะ

๕. สัมมาอาชีวะ ๖. สัมมาวายามะ

๗. สัมมาสติ ๘. สัมมาสมาธิ

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๕๐๕] บรรดาองค์มรรค ๘ องค์มรรคไหนเป็นกุศล องค์มรรคไหนเป็นอกุศล องค์มรรคไหนเป็นอัพยากฤต ... องค์มรรคไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ องค์มรรคไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๕๙๕} [๕๐๖] องค์มรรค ๘ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

สัมมาสังกัปปะสัมปยุตด้วยสุขเวทนา องค์มรรค ๗ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี

องค์มรรค ๘ ที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี

องค์มรรค ๘ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน

องค์มรรค ๘ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส

สัมมาสังกัปปะไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร องค์มรรค ๗ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มีสัมมาสังกัปปะสหรคตด้วยปีติ สหรคตด้วยสุข แต่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีองค์มรรค ๘ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

องค์มรรค ๘ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

องค์มรรค ๘ ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี

องค์มรรค ๘ ที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

องค์มรรค ๘ เป็นอัปปมาณะ

องค์มรรค ๘ มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะ

องค์มรรค ๘ เป็นธรรมอย่างประณีต

องค์มรรค ๘ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

องค์มรรค ๘ ไม่มีมรรคเป็นอารมณ์ องค์มรรค ๘ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มีองค์มรรค ๘ ที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

องค์มรรค ๘ ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

องค์มรรค ๘ กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคตหรือมีอารมณ์เป็นปัจจุบันองค์มรรค ๘ ที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มีองค์มรรค ๘ มีอารมณ์เป็นภายนอกตน

องค์มรรค ๘ เป็นธรรมเห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

๒. ทุกมาติกาวิสัชนา

๑. เหตุโคจฉกวิสัชนา

{๕๙๖} [๕๐๗] สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุ องค์มรรค ๗ไม่เป็นเหตุ

องค์มรรค ๘ มีเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ

สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุและมีเหตุ องค์มรรค ๗ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและมีเหตุ หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ

สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ องค์มรรค ๗ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุองค์มรรค ๗ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ สัมมาทิฏฐิกล่าวไม่ได้ว่าไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ หรือไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ

๒-๑๒. จูฬันตรทุกาทิวิสัชนา

{๕๙๗} องค์มรรค ๘ เป็นธรรมมีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นธรรมเห็นไม่ได้ เป็นธรรมกระทบไม่ได้ เป็นอรูปธรรม เป็นโลกุตตระองค์มรรค ๘ จิตบางดวงรู้ได้ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอาสวะ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ วิปปยุตจากอาสวะ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะองค์มรรค ๘ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ

องค์มรรค ๘ วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ

องค์มรรค ๘ ไม่เป็นสังโยชน์ ... ไม่เป็นคันถะ ... ไม่เป็นโอฆะ ... ไม่เป็นโยคะ ... ไม่เป็นนิวรณ์ ... ไม่เป็นปรามาส ...

องค์มรรค ๘ เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ แต่ไม่เป็นจิต

องค์มรรค ๘ เป็นเจตสิก สัมปยุตด้วยจิต เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดพร้อมกับจิต เกิดคล้อยตามจิตองค์มรรค ๘ เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

องค์มรรค ๘ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

องค์มรรค ๘ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดคล้อยตามจิต

องค์มรรค ๘ เป็นธรรมภายนอกตน

องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอุปาทายรูป

องค์มรรค ๘ กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครอง

องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอุปาทาน ... องค์มรรค ๘ ไม่เป็นกิเลส ...

๑๓. ปิฏฐิทุกวิสัชนา

{๕๙๘} องค์มรรค ๘ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณองค์มรรค ๘ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณสัมมาสังกัปปะไม่มีวิตก องค์มรรค ๗ ที่มีวิตกก็มี ที่ไม่มีวิตกก็มี

สัมมาสังกัปปะมีวิจาร องค์มรรค ๗ ที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี

สัมมาสังกัปปะมีปีติ องค์มรรค ๗ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี

สัมมาสังกัปปะสหรคตด้วยปีติ องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มีสัมมาสังกัปปะสหรคตด้วยสุข องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มีสัมมาสังกัปปะไม่สหรคตด้วยอุเบกขา องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มีองค์มรรค ๘ ไม่เป็นกามาวจร ไม่เป็นรูปาวจร ไม่เป็นอรูปาวจร ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์

องค์มรรค ๘ ที่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มี ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มีองค์มรรค ๘ ที่ให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

องค์มรรค ๘ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

องค์มรรค ๘ ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฉะนี้แล

จบ ปัญหาปุจฉกะ

จบ มัคคังควิภังค์ บริบูรณ์

๑๒. ฌานวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

มาติกา

{๕๙๙} [๕๐๘] ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวรอยู่ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษมีประมาณน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในการบริโภค เป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ตลอดปฐมยามและปัจฉิมยาม เป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรที่ต่อเนื่องและปัญญารักษาตน เป็นผู้หมั่นประกอบการเจริญโพธิปักขิยธรรมภิกษุนั้นทำความรู้สึกตัวในการก้าว ในการถอย ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง

ภิกษุนั้นพักอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถํ้า ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ซึ่งมีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากคนสัญจรไปมา ไม่มีคนพลุกพล่าน เหมาะเป็นที่หลีกเร้น

ภิกษุนั้นอยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ที่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า

ภิกษุนั้นละอภิชฌาในโลกได้แล้วมีจิตปราศจากอภิชฌาอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌาได้ ละพยาบาทและความประทุษร้ายได้แล้วมีจิตไม่พยาบาท มีความกรุณาหวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากพยาบาทและความประทุษร้ายได้ ละถีนมิทธะได้แล้วเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ มีอาโลกสัญญา มีสติสัมปชัญญะอยู่ ย่อมชำระจิตให้