วิชชมานาวิชชมานวาร เล่ม ๓๕

๔. ธัมมทัสสนวาร

(วาระว่าด้วยความปรากฏแห่งสภาวธรรม)

๑. กามธาตุ

{๑๐๙๕} [๑๐๐๗] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์เท่าไรย่อมปรากฏ ... จิตเท่าไรย่อมปรากฏ

ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๕ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

อายตนะ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อายตนะ ๑๐ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อายตนะ ๙ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อายตนะ ๗ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก

ธาตุ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก ธาตุ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก ธาตุ ๑๐ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก ธาตุ ๙ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก ธาตุ ๗ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก

สัจจะ ๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

อินทรีย์ ๑๔ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๑๓ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๑๓ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๑๒ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๙ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๙ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๘ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๘ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๗ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๕ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อินทรีย์ ๔ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวกเหตุ ๓ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก เหตุ ๒ ย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก อเหตุกวิบากย่อมปรากฏแก่สัตว์บางพวก

อาหาร ๔ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

ผัสสะ ๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

{๑๐๙๖} [๑๐๐๘] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๕ เหล่าไหนย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

คือ รูปขันธ์ ... วิญญาณขันธ์ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๕ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก (๑)

[๑๐๐๙] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๑ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏแก่กามาวจรเทวดา มนุษย์สมัยต้นกัป เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ ซึ่งมีอายตนะบริบูรณ์ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๑ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๐ คือ รูปายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งตาบอดมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๐ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๐ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๐ คือ จักขายตนะ รูปายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตวดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งหูหนวกมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๑๐ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๙ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อายตนะ ๙ คือ รูปายตนะ ฆานายตนะ คันธายตนะ ชิวหายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งตาบอดและหูหนวกมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๙ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๗ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อายตนะ ๗ คือ รูปายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ กายายตนะ โผฏฐัพพายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏแก่คัพภไสยกสัตว์ (สัตว์ผู้เกิดในครรภ์) ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๗ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ (๒)

[๑๐๑๐] ในกามธาตุในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๑ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๑ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ย่อมปรากฏแก่กามาวจรเทวดา มนุษย์สมัยต้นกัป เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งมีอายตนะบริบูรณ์ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๑ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้

ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๐ คือ รูปธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งตาบอดมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๐ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๐ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๐ คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งหูหนวกมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๑๐ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๙ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด ธาตุ ๙ คือ รูปธาตุ ฆานธาตุ คันธธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งตาบอดและหูหนวกมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๙ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๗ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิดธาตุ ๗ คือ รูปธาตุ คันธธาตุ รสธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ย่อมปรากฏแก่คัพภไสยกสัตว์ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๗ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ (๓)

[๑๐๑๑] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด สัจจะ ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

คือ ทุกขสัจ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด สัจจะ ๑ นี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก (๔)

[๑๐๑๒] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๔ ย่อมปรากฏแก่สัตว์ จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๔ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์หรืออุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่กามาวจรเทวดาผู้เป็นสเหตุกญาณสัมปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๔ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๓ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๓ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ หรืออุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่กามาวจรเทวดาผู้เป็นสเหตุกญาณวิปปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๓ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๓ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์หรือ

อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่มนุษย์สมัยต้นกัปผู้เป็นสเหตุกญาณสัมปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้

ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๒ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๒ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ หรืออุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่มนุษย์สมัยต้นกัปผู้เป็นสเหตุกญาณวิปปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิดอินทรีย์ ๑๒ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๐ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๐ คือ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์หรืออุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่คัพภไสยกสัตว์ผู้เป็นสเหตุกญาณสัมปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๐ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๙ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๙ คือ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์หรืออุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่คัพภไสยกสัตว์ผู้เป็นสเหตุกญาณวิปปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๙ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๙ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๙ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งมีอายตนะบริบูรณ์ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๙ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ คือ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งตาบอดมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ เหล่าอื่นอีกย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ คือ จักขุนทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งหูหนวกมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๗ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๗ คือ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ย่อมเกิดปรากฏแก่เปรต อสุรกาย สัตว์ดิรัจฉาน สัตว์นรกที่เป็นโอปปาติกสัตว์ซึ่งตาบอดและหูหนวกมาแต่กำเนิด ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๗ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้

ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๕ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๕ คือ กายินทรีย์ มนินทรีย์ อิตถินทรีย์ หรือปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่คัพภไสยกสัตว์ผู้เป็นอเหตุกะ เว้นผู้ที่เป็นนปุงสกสัตว์ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๕ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๔ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๔ คือ กายินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ย่อมปรากฏแก่คัพภไสยกสัตว์ ผู้เป็นอเหตุกนปุงสกสัตว์ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๔ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ (๕)[๑๐๑๓] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ คือ อโลภะที่เป็นวิปากเหตุ อโทสะที่เป็นวิปากเหตุ อโมหะที่เป็นวิปากเหตุ ย่อมปรากฏแก่กามาวจรเทวดา มนุษย์สมัยต้นกัป คัพภไสยกสัตว์ผู้เป็นสเหตุกญาณสัมปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๒ ย่อมปรากฏแก่สัตว์จำพวกไหน

ในขณะที่เกิด เหตุ ๒ คือ อโลภะที่เป็นวิปากเหตุ อโทสะที่เป็นวิปากเหตุ ย่อมปรากฏแก่กามาวจรเทวดา มนุษย์สมัยต้นกัป คัพภไสยกสัตว์ผู้เป็นสเหตุกญาณวิปปยุต ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๒ เหล่านี้ ย่อมปรากฏแก่สัตว์เหล่านี้อเหตุกวิบากย่อมปรากฏแก่สัตว์นอกจากที่กล่าวมานี้ (๖)

[๑๐๑๔] ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อาหาร ๔ เหล่าไหนย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

คือ กพฬิงการาหาร ผัสสหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด อาหาร ๔ เหล่านี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก (๗)ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ นี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก (๘)

ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ... จิต ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวกคือ มโนวิญญาณธาตุ ในกามธาตุ ในขณะที่เกิด จิต ๑ นี้ย่อมปรากฏแก่สัตว์ทุกจำพวก (๙-๑๒)

๒. รูปธาตุ

{๑๐๙๗} [๑๐๑๕] ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์เท่าไรย่อมปรากฏ ... จิตเท่าไร ย่อมปรากฏ

ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๕ อายตนะ ๕ ธาตุ ๕ สัจจะ ๑ อินทรีย์ ๑๐ เหตุ ๓ อาหาร ๓ ผัสสะ ๑ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ ย่อมปรากฏแก่เทวดาทั้งหลาย เว้นแต่พวกอสัญญสัตว์{๑๐๙๘} [๑๐๑๖] ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๕ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๕ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๑)

ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๕ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ จักขายตนะ รูปายตนะ โสตายตนะ มนายตนะ ธัมมายตนะ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๕ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๒)ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๕ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ โสตธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๕ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๓)ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด สัจจะ ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ

คือ ทุกขสัจ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด สัจจะ ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๔)

ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๐ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์หรืออุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๑๐ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๕)ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ อโลภะที่เป็นวิปากเหตุ อโทสะที่เป็นวิปากเหตุ อโมหะที่เป็นวิปากเหตุ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๖)ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อาหาร ๓ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณหาร ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อาหาร ๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๗)ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๘)

ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ... จิต ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏคือ มโนวิญญาณธาตุ ในรูปธาตุ ในขณะที่เกิด จิต ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๙-๑๒)

๓. อสัญญสัตว์

{๑๐๙๙} [๑๐๑๗] ในขณะที่เกิด ขันธ์เท่าไรย่อมปรากฏ ... จิตเท่าไรย่อมปรากฏแก่เหล่าเทวดาอสัญญสัตว์ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๑ คือ รูปขันธ์ย่อมปรากฏแก่เหล่าเทวดาอสัญญสัตว์

อายตนะ ๒ คือ รูปายตนะ ธัมมายตนะ ย่อมปรากฏ

ธาตุ ๒ คือ รูปธาตุ ธัมมธาตุ ย่อมปรากฏ

สัจจะ ๑ คือ ทุกขสัจ ย่อมปรากฏ

อินทรีย์ ๑ คือ รูปชีวิตินทรีย์ ย่อมปรากฏ

เหล่าเทวดาอสัญญสัตว์ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีเจตนา ไม่มีจิตปรากฏ

๔. อรูปธาตุ

{๑๑๐๐} [๑๐๑๘] ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์เท่าไรย่อมปรากฏ ... จิตเท่าไรย่อมปรากฏในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๔ ย่อมปรากฏ อายตนะ ๒ ย่อมปรากฏ ธาตุ ๒ ย่อมปรากฏ สัจจะ ๑ ย่อมปรากฏ อินทรีย์ ๘ ย่อมปรากฏ เหตุ ๓ ย่อมปรากฏ อาหาร ๓ ย่อมปรากฏ ผัสสะ ๑ ย่อมปรากฏ เวทนา ๑ สัญญา ๑ เจตนา ๑ จิต ๑ ย่อมปรากฏ

{๑๑๐๑} [๑๐๑๙] ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๔ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ขันธ์ ๔ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๑)ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๒ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ มนายตนะ ธัมมายตนะ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อายตนะ ๒ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๒)

ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๒ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ มโนวิญญาณธาตุ ธัมมธาตุ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ธาตุ ๒ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๓)

ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด สัจจะ ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ

คือ ทุกขสัจจะ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด สัจจะ ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๔)

ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ มนินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อินทรีย์ ๘ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๕)ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ อโลภะที่เป็นวิปากเหตุ อโทสะที่เป็นวิปากเหตุ อโมหะที่เป็นวิปากเหตุ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เหตุ ๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๖)ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อาหาร ๓ เหล่าไหนย่อมปรากฏ

คือ ผัสสาหาร มโนสัญเจตนาหาร วิญญาณาหาร ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด อาหาร ๓ เหล่านี้ย่อมปรากฏ (๗)ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ

คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด ผัสสะ ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๘)

ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด เวทนา ๑ ... สัญญา ๑ ... เจตนา ๑ ...

จิต ๑ อย่างไหนย่อมปรากฏ

คือ มโนวิญญาณธาตุ ในอรูปธาตุ ในขณะที่เกิด จิต ๑ นี้ย่อมปรากฏ (๙-๑๒)

๕. ภูมันตรทัสสนวาร

(วาระว่าด้วยการแสดงสภาวธรรมในระหว่างภูมิ)

{๑๑๐๒} [๑๐๒๐] สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่ไม่ใช่อรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะ สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ{๑๑๐๓} สภาวธรรมที่เป็นกามาวจร เป็นไฉน

คือ ขันธ์ ธาตุ อายตนะ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่องอยู่ในภูมินี้ในระหว่างนี้ คือ เบื้องต่ำกำหนดอเวจีนรกเป็นที่สุด เบื้องบนกำหนดเหล่าเทวดาขั้นปรนิมมิตวสวัตดีเป็นที่สุด เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่เป็นกามาวจรสภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร เป็นไฉน

คือ สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นอรูปาวจร สภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระ เหล่านี้ชื่อว่าสภาวธรรมที่ไม่ใช่กามาวจร

สภาวธรรมที่เป็นรูปาวจร เป็นไฉน

คือ จิตและเจตสิกธรรมของบุคคลผู้เข้าสมาบัติ ผู้เกิดในรูปภูมิหรือพระอรหันต์ผู้อยู่เป็นสุขในปัจจุบัน อันท่องเที่ยวอยู่ในภูมินี้ ที่นับเนื่อง